મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલની શરૂઆત પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ સપ્ટેમ્બર 2014માં રાષ્ટ્ર નિર્માણ સંબંધિત વ્યાપક પહેલોના ભાગરૂપે કરી હતી. ભારતને વૈશ્વિક ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન (મેન્યુફેક્ચરિંગ) કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાના હેતુથી રચાયેલી આ પહેલ ટૂંકા સમયમાં જ ભારતના અસંખ્ય હિતધારકો અને ભાગીદારો માટે પ્રેરણારૂપ અભિયાન બની ગઈ અને વિશ્વભરના સંભવિત ભાગીદારો તથા રોકાણકારો માટે આમંત્રણ સમાન સાબિત થઈ.

પરિણામે, ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં આ વિચારધારાએ રોકાણને પ્રોત્સાહન આપ્યું, નવીનતાને વેગ આપ્યો, કૌશલ્ય વિકાસને મજબૂત બનાવ્યો, બૌદ્ધિક સંપદા (IP)ના સંરક્ષણને પ્રોત્સાહિત કર્યું અને દેશમાં વિશ્વસ્તરીય ઉત્પાદન આધારભૂત માળખું (મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) ઉભું કરવામાં મદદ કરી. પ્રગતિનું સૌથી નોંધપાત્ર સૂચક એ છે કે રેલવે, રક્ષા, વીમા અને તબીબી ઉપકરણો જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોને સીધા વિદેશી રોકાણ (FDI) માટે અભૂતપૂર્વ રીતે વધુ ખુલ્લા બનાવવામાં આવ્યા છે.

આ પહેલનો હેતુ ભારતની 2 ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થવ્યવસ્થામાં ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો હિસ્સો 25 ટકા સુધી વધારવાનો અને વર્ષ 2022 સુધીમાં 10 કરોડ (100 મિલિયન) રોજગાર સર્જવાનો છે.

‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ વિશે વધુ માહિતી તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ www.makeinindia.com તેમજ ઔદ્યોગિક નીતિ અને પ્રોત્સાહન વિભાગ (DIPP)ની વેબસાઇટ https://dipp.gov.in પર ઉપલબ્ધ છે.

આ કરારના ભાગ રૂપે, મુંબઈ-અમદાવાદ હાઇ સ્પીડ રેલ (MAHSR) પ્રોજેક્ટ દ્વારા, ભારત તેના બે મુખ્ય ડ્રાઇવરો: 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર' ના પ્રમોશન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.

જાપાનની ટેકનોલોજી અને વિશ્વ કક્ષાના ભાગો બનાવવામાં ભારતની કુશળતાનું મિશ્રણ આ પ્રોજેક્ટ માટે વરદાન સાબિત થઈ શકે છે. પ્રોજેક્ટના ટ્રાન્સફર ઓફ ટેકનોલોજી (ToT) પાસાના ભાગ રૂપે, ભારતમાં બનાવવામાં આવનારા ભાગો માટે, જાપાન તેમના ભારતીય સમકક્ષો સાથે તેમના નિર્માણ પાછળના બ્લુપ્રિન્ટ્સ અને પદ્ધતિ શેર કરશે. ત્યારબાદ, ભારત, 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' યોજના હેઠળ, યોજનાની શરતો અનુસાર પ્રોજેક્ટ સાથે સંબંધિત આ તત્વોની નકલ અને પુનઃનિર્માણ કરશે.

આ બે ડ્રાઇવરોના પ્રમોશન દ્વારા જ ભારત દેશમાં ઉત્પાદન સુવિધાઓ સ્થાપિત કરશે, નવી નોકરીઓ ઉત્પન્ન કરશે, તેના હાલના કાર્યબળના કૌશલ્યને અપગ્રેડ કરશે, સંલગ્ન ઉદ્યોગો (સ્ટીલ, સિમેન્ટ, ઇલેક્ટ્રિકલ ઘટકો અને માળખાગત સુવિધાઓ વગેરે) ને પ્રોત્સાહન આપશે અને જાપાન દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી નવી અને આવનારી તકનીકો પર નજર રાખશે.

જો આપણે આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, એવો અંદાજ છે કે આ પ્રોજેક્ટ વિકાસને વેગ આપી શકે છે અને બાંધકામના તબક્કા દરમિયાન 20,000 સુધી રોજગાર, જાળવણી અને કામગીરીમાં 4,000 સીધી રોજગાર અને અંદાજિત 20,000 પરોક્ષ રોજગાર સાથે રોજગારની તકો ઉભી કરી શકે છે. એટલું જ નહીં, આ પ્રોજેક્ટ રૂટ પર સામાજિક વિકાસને પણ વેગ આપશે તેવી અપેક્ષા છે. વધુમાં, આ પ્રોજેક્ટની ટ્રીકલ-ડાઉન અસર એ હકીકત પરથી સમજી શકાય છે કે દેશભરમાં ઉત્પાદન પાયા સ્થાપિત કરીને, તેની અસર ફેલાશે અને લોજિસ્ટિક હબ, આધુનિક ટાઉનશીપ, ઔદ્યોગિક એકમો અને ઘણું બધું બનાવવા માટે માર્ગો ખોલશે.

કોઈપણ પ્રોજેક્ટની સફળતા માટે ચર્ચા, સહયોગ, વિચારોનું આદાન-પ્રદાન અને અસરકારક અમલીકરણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાસાઓ છે. મુંબઈ-અમદાવાદ હાઇ સ્પીડ રેલ (MAHSR) પ્રોજેક્ટનો હેતુ પણ ભારતને ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં અગ્રણી અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની ઇજનેરી તથા સેવાઓના નિર્માણમાં સમકક્ષ દેશ તરીકે રજૂ કરવાનો છે. તેથી, યોગ્ય આયોજન દ્વારા ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા ધરાવતી સંપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવા માટે કોઈ કસર બાકી રાખવામાં આવી નથી. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ના ઉદ્દેશ્યોને સિદ્ધ કરવા માટે MAHSR પ્રોજેક્ટ હેઠળ અત્યાર સુધી લેવામાં આવેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પગલાં નીચે મુજબ છે:

• MAHSR પ્રોજેક્ટના ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ ઉદ્દેશ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે જરૂરી પગલાં અંગે નિયમિત વિચાર-વિમર્શ, ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપાર પ્રોત્સાહન વિભાગ (DIPP) તથા જાપાન એક્સ્ટર્નલ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (JETRO) જેવા મુખ્ય હિતધારકોની સંયોજકતામાં યોજવામાં આવે છે.

• ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ના સંભવિત ઘટકો અને ઉપ-પ્રણાલીઓની ઓળખ કરવા તથા જરૂરી હોય ત્યારે તાત્કાલિક કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવા માટે ચાર મુખ્ય ઉપ-સમૂહો — ટ્રેક, સિવિલ, ઇલેક્ટ્રિકલ અને સિગ્નલિંગ તથા ટેલિકોમ્યુનિકેશન (S&T), તેમજ રોલિંગ સ્ટોક — વચ્ચે સમયસર અને નિયમિત ચર્ચાઓ તથા બેઠકો યોજવામાં આવે છે.

• આ સમૂહોમાં ભારતીય ઉદ્યોગ, જાપાની ઉદ્યોગ, ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપાર પ્રોત્સાહન વિભાગ (DIPP), નેશનલ હાઇ સ્પીડ રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (NHSRCL) અને જાપાન એક્સ્ટર્નલ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (JETRO)ના વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થાય છે.

‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ કરારના ઘટકને વધુ મજબૂત બનાવવા અને ભારતીય તથા જાપાની કંપનીઓ વચ્ચે સહકારને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે અપનાવવામાં આવતી ચર્ચાની પ્રક્રિયાને વ્યાપક રીતે ત્રણ મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વહેંચી શકાય છે:

1. પેટા જૂથની સભાઓ- તેમાં ડીપાર્ટમેન્ટ ઑફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પોલિસી એન્ડ પ્રોમોશન (ડીઆઇપીપી), રેલ્વે મંત્રાલય, નેશનલ હાઇ સ્પીડ રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (એનએચએસઆરસીએલ), એમએલઆઇટી, જાપાન એક્સટર્નલ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (જેઇટીઆરઓ), જાપાનીઝ એમ્બેસી, જાપાન રેલ્વે ઇસ્ટ (જેઆરઇ)નાં પ્રતિનિધિઓ, ભારતીય ઉદ્યોગ જગતનાં પ્રતિનિધિઓ અને અન્ય ઉપરાંત કોન્ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયન ઇન્ડસ્ટ્રી (સીઆઇઆઇ), ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયન ચેમ્બર્સ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (એફઆઇસીસીઆઇ) અને એસોશિએટેડ ચેમ્બર્સ ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી ઑફ ઇન્ડિયા (એસોચામ)નાં પ્રતિનિધિઓ હાજરી આપે છે.

2. વર્કશોપ: પ્રોજેક્ટમાં સામેલ વિવિધ હિસ્સાધારકો માટે ભારતમાં અને જાપાનમાં નિયમિત વર્કશોપનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રવર્તમાન સાથીદારોની સંપૂર્ણ ભાગીદારી અને સંભવિત રોકાણકારો અને રસ ધરાવતી પેઢીઓને આમંત્રણ આપવાની ખાતરી કરવા માટે અગાઉથી જ આ આખો દિવસ ચાલતા વર્કશોપની જાહેરાતો કરવામાં આવે છે. આ વર્કશોપનું અનુસરણ ભારતીય અને જાપાનીઝ પેઢીઓ વચ્ચે આદાનપ્રદાન માટેનાં મંચ તરીકે બી2બી સભાઓ અને ચર્ચાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, ટોક્યોમાં એક વર્કશોપ યોજવામાં આવ્યો હતો જેનાં સમાપનમાં આગામી દિવસે ભારતીય પેઢીએ જાપાનીઝ પેઢીની મુલાકાત લીધી હતી.

3. ટાસ્ક ફોર્સ સભાઓ: આ સભાઓનો હેતુ અમલમાં મુકવામાં આવેલી યોજનાઓની પ્રગતિની ચકાસણી કરવાનો અને પ્રોજેક્ટ બાબતમાં આગળનાં માર્ગ અંગે ચર્ચા કરવાનો પણ છે. ડીઆઇપીપીમાં તાજેતરમાં જ યોજવામાં આવેલી એક સભામાં, ભાવિ એક્શન પ્લાનને મંજુર કરવાની સાથે પેટા જૂથની સભાઓ અને વર્કશોપની પ્રગતિ પર સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ સમીક્ષા સભાઓમાં અન્ય ઉપરાંત ડીઆઇપીપી, રેલ્વે મંત્રાલયસ, એનએચએસઆરસીએલ, જમીન, આંતરમાળખા, પરિવહન અને પ્રવાસન મંત્રાલય (એમએલઆઇટી), જેઇટીઆરઓ, જાપાનીઝ એમ્બેસી અને જેઆરઇનાં પ્રતિનિધિઓએ હાજરી આપી હતી.

• ઓએચઇ સ્ટીલ માસ્ટ

• રેલ ટર્નઓવર પ્રીવેન્શન ડીવાઇસ

• એમ્બેડેડ ઇન્સર્ટ્સ

• સીમેન્ટ આસ્ફાલ્ટ મોર્ટાર (સીએએમ)  

આ ઉપરાંત, યાદીમાં ઘણી વધારે વસ્તુઓ હશે જેને ભારતમાં બનાવવામાં આવશે અને ભારતની પ્રથમ હાઇ સ્પીડ રેલનાં નિર્માણમાં વ્યાપક રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે. આ તબક્કે જરૂરીયાત ઓળખવાની અને તેનાં અમલીકરણ માટે સ્ત્રોતો સંલગ્ન કરવાનાં સતત પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. તેની બૃહદ વિગતો એનમએચએસઆરસીએલની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ છે.

આ પ્રોજેક્ટ ચોક્કસપણે ઇન્ડિયા ઇન્ક.ની કેપમાં એક નવું પીંછુ હશે. આપણા જેવા વૃદ્ધિ પામતા રાષ્ટ્ર માટે, તમામ ક્ષેત્રોમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિઓની વૃદ્ધિ થવાથી વિશેષ કોઇ વધારે સારા સમાચાર વર્ષોમાં ભાગ્યે જ હોય. ભારતમાં ભાગીદારીઓ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ બેઝ સ્થાપિત કરવા માટે જાપાનીઝ કંપનીઓને આવકારવામાં આવે છે. ભારતીય પેઢીઓએ ટેકનિકલ અપગ્રેડેશન માટે આ તક ઝડપી લેવી જોઇએ. તેઓ મોટા અને વૃદ્ધિ પામતા ભારતીય રેલ્વેઝ અને મેટ્રો રેલ્વે બઝારમાં પણ ઍક્સેસ મેળવશે. ભારતમાં પ્રોડક્શનનો નીચો ખર્ચ અન્ય દેશોમાં નિકાસ માટે જાપાનીઝ ઉત્પાદનને ખર્ચની દ્રષ્ટિએ સ્પર્ધાત્મક બનાવશે. જાપાનીઝની સાથે, ભારત પણ વધારે સારી ટેકનોલોજી, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને બાંધકામ પ્રથાઓનાં આત્મસાત કરવાથી ફાયદો મેળવવા તત્પર છે. આમ, તે બન્ને દેશો માટે ફાયદાનો સોદો છે! બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટનાં ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ પાસા સંબંધિત વધારે માહિતી માટે અમને અહીં ફોલો કરો: nhsrcl.in

સંદર્ભસૂચિ:

1. https://bit.ly/2WI2Df0
2. https://dipp.gov.in/
3. www.makeinindia.com