मेक इन इंडिया उपक्रमाची सुरुवात पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांनी सप्टेंबर २०१४ मध्ये राष्ट्रनिर्माणाशी संबंधित व्यापक उपक्रमांच्या भाग म्हणून केली. भारताला जागतिक डिझाइन आणि उत्पादन (मॅन्युफॅक्चरिंग) केंद्रामध्ये रूपांतरित करण्याच्या उद्देशाने तयार करण्यात आलेला हा उपक्रम अल्पावधीतच भारतातील असंख्य भागधारक आणि सहकारी संस्थांसाठी प्रेरणादायी अभियान ठरला तसेच जगभरातील संभाव्य भागीदार आणि गुंतवणूकदारांसाठी एक आमंत्रण बनला.

परिणामी, अत्यंत कमी कालावधीत या संकल्पनेने गुंतवणुकीला चालना दिली, नवोन्मेषाला प्रोत्साहन दिले, कौशल्य विकासास गती दिली, बौद्धिक संपदा (IP) संरक्षणाला बळकटी दिली आणि देशात जागतिक दर्जाची उत्पादन पायाभूत सुविधा उभारण्यास मदत केली. प्रगतीचा सर्वात लक्षणीय निर्देशक म्हणजे रेल्वे, संरक्षण, विमा आणि वैद्यकीय उपकरणे यांसारख्या महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये थेट परकीय गुंतवणुकीसाठी (FDI) अभूतपूर्व प्रमाणात अधिक संधी उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत.

या उपक्रमाचे उद्दिष्ट भारताच्या २ ट्रिलियन डॉलर्स अर्थव्यवस्थेमध्ये उत्पादन क्षेत्राचा वाटा २५ टक्क्यांपर्यंत वाढवणे आणि २०२२ पर्यंत १० कोटी (१०० दशलक्ष) रोजगार निर्माण करणे हे आहे.

‘मेक इन इंडिया’ विषयी अधिक माहिती www.makeinindia.com या अधिकृत संकेतस्थळावर तसेच औद्योगिक धोरण आणि प्रोत्साहन विभाग (DIPP) च्या https://dipp.gov.in या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.

या कराराचा एक भाग म्हणून, मुंबई-अहमदाबाद हाय स्पीड रेल (MAHSR) प्रकल्पाद्वारे, भारत आपल्या दोन प्रमुख चालकांचा (key drivers) प्रचार करण्यावर लक्ष केंद्रित करेल: ‘मेक इन इंडिया’ (Make in India) आणि ‘तंत्रज्ञान हस्तांतरण’ (Transfer of Technology). जपानचे तंत्रज्ञान आणि जागतिक दर्जाचे सुटे भाग (parts) निर्माण करण्यातील भारताचे नैपुण्य यांचा संगम या प्रकल्पासाठी वरदान ठरू शकतो. प्रकल्पाच्या ‘तंत्रज्ञान हस्तांतरण’ (ToT) या पैलूचा भाग म्हणून, भारतात तयार केल्या जाणाऱ्या सुट्या भागांसाठी, जपान आपली निळी-नकाशे (blueprints) आणि त्यांच्या निर्मितीमागील कार्यपद्धती भारतीय समकक्षांशी सामायिक करेल. त्यानंतर, ‘मेक इन इंडिया’ योजनेअंतर्गत, भारत या योजनेच्या अटींनुसार प्रकल्पाशी संबंधित या घटकांची प्रतिकृती तयार करेल आणि त्यांची पुनर्रचना करेल. या दोन चालकांच्या प्रचाराद्वारेच भारत देशात उत्पादन सुविधा उभारणार आहे, नवीन रोजगार निर्माण करणार आहे, आपल्या विद्यमान कर्मचाऱ्यांची कौशल्ये अद्ययावत करणार आहे, संलग्न उद्योगांना (पोलाद, सिमेंट, विद्युत घटक आणि पायाभूत सुविधा इत्यादी) चालना देणार आहे आणि जपानद्वारे वापरल्या जाणाऱ्या नवीन व आगामी तंत्रज्ञानामध्ये आपले स्थान निर्माण करणार आहे.

आकडेवारीचा विचार करता, असा अंदाज आहे की हा प्रकल्प विकासाला गती देऊ शकतो आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण करू शकतो; ज्यामध्ये बांधकाम टप्प्यादरम्यान २०,००० पर्यंत, देखभाल व संचालन क्षेत्रात ४,००० प्रत्यक्ष रोजगार आणि आणखी अंदाजे २०,००० अप्रत्यक्ष रोजगारांचा समावेश असेल. इतकेच नाही, तर या प्रकल्पामुळे मार्गालगतच्या सामाजिक विकासालाही चालना मिळेल अशी अपेक्षा आहे. शिवाय, या प्रकल्पाचा ‘ट्रिकल-डाऊन इफेक्ट’ (व्यापक परिणाम) यावरून समजून घेता येईल की, देशभरात उत्पादन केंद्रे उभारल्यामुळे, त्याचा प्रभाव सर्वत्र पसरेल आणि लॉजिस्टिक हब, आधुनिक टाउनशिप्स, औद्योगिक युनिट्स आणि अशा अनेक गोष्टींच्या निर्मितीसाठी नवीन मार्ग खुले करेल.

कोणत्याही प्रकल्पाच्या यशासाठी चर्चा, सहकार्य, विचारांची देवाणघेवाण आणि प्रभावी अंमलबजावणी हे अत्यंत महत्त्वाचे घटक असतात. मुंबई-अहमदाबाद उच्च-गती रेल्वे (MAHSR) प्रकल्पाचाही उद्देश भारताला तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात अग्रस्थानी आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या अभियांत्रिकी व सेवांच्या निर्मितीत सक्षम राष्ट्र म्हणून सादर करणे हा आहे. त्यामुळे, योग्य नियोजनाद्वारे उच्च कार्यक्षमतेची संपूर्ण परिसंस्था (इकोसिस्टम) निर्माण करण्यासाठी कोणतीही कसर सोडलेली नाही. ‘मेक इन इंडिया’च्या उद्दिष्टांची पूर्तता करण्यासाठी MAHSR प्रकल्पांतर्गत आतापर्यंत हाती घेण्यात आलेल्या काही महत्त्वाच्या कृती पुढीलप्रमाणे आहेत:

• MAHSR प्रकल्पाच्या ‘मेक इन इंडिया’ उद्दिष्टांची पूर्तता करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या उपाययोजनांवर उद्योग आणि अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभाग (DIPP) तसेच जपान एक्स्टर्नल ट्रेड ऑर्गनायझेशन (JETRO) यांसारख्या प्रमुख भागधारकांच्या समन्वयाखाली नियमित विचारविनिमय आयोजित केले जातात.

• ‘मेक इन इंडिया’ अंतर्गत संभाव्य घटक आणि उप-प्रणालींची ओळख पटविण्यासाठी तसेच आवश्यकतेनुसार तात्काळ कृती करण्यासाठी ट्रॅक, सिव्हिल, इलेक्ट्रिकल आणि सिग्नलिंग व दूरसंचार (S&T), तसेच रोलिंग स्टॉक या चार प्रमुख उपगटांमध्ये वेळोवेळी नियमित चर्चा व बैठका आयोजित केल्या जातात.

• या गटांमध्ये भारतीय उद्योग, जपानी उद्योग, उद्योग आणि अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभाग (DIPP), नॅशनल हाय स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NHSRCL) आणि जपान एक्स्टर्नल ट्रेड ऑर्गनायझेशन (JETRO) यांचे वरिष्ठ प्रतिनिधी सहभागी असतात.

‘मेक इन इंडिया’ करारातील घटक अधिक बळकट करण्यासाठी आणि भारतीय व जपानी कंपन्यांमधील सहकार्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी अवलंबल्या जाणाऱ्या चर्चेच्या निकषांना व्यापकपणे तीन प्रमुख श्रेणींमध्ये विभागता येते:

1. सब ग्रुप मीटिंग्ज - डिपार्टमेंट ऑफ इंडस्ट्रीयल पॉलिसी अँड प्रमोशन (DIPP), रेल्वे मंत्रालय, राष्ट्रीय हाय स्पीड रेल्वे प्राधिकरण लिमिटेड (NHSRCL), MLIT, जपान एक्स्टर्नल ट्रेड ऑर्गनायझेशन (JETRO), जपानी दूतावास, जपान रेल्वे ईस्ट (JRE), या संस्थांचे प्रतिनिधी या बैठकांना उपस्थित असतात त्याचबरोबर कॉन्फेडरेशन ऑफ इंडियन इंडस्ट्री (CII), फेडरेशन ऑफ इंडियन चेबर्स ऑफ कॉमर्स अँड इंडस्ट्री (FICCI) आणि द असोसिएटेड चेंबर्स ऑफ कॉमर्स अँड इंडस्ट्री ऑफ इंडिया (ASSOCHAM) यासारख्या भारतीय औद्योगिक क्षेत्रातील संघटनांचे प्रतिनिधीही या बैठकांना उपस्थित असतात.

2. वर्कशॉप्स: या प्रकल्पात सहभागी असलेल्या विविध घटकांसाठी नियमितपणे भारतात आणि जपानमध्ये वर्कशॉप्सचे आयोजन केले जाते.  सध्याच्या भागीदारांपैकी सर्वांनी या वर्कशॉपमध्ये सहभागी व्हावं तसंच  संभाव्य गुंतवणुकदारांना व सहभागासाठी उत्सुक असलेल्या फर्म्सना आमंत्रण द्यावं यासाठी या वर्कशॉप्सची खूप आधीपासून जाहिरात केली जाते. भारतीय जपानी फर्ममध्ये संवादासाठी व्यासपीठ उपलब्ध व्हावं म्हणून या वर्कशॉप्सनंतर B2B मीटिंग्ज आणि चर्चासत्रांचंही आयोजन केलं जातं. नुकत्याच टोकियोमध्ये आयोजित वर्कशॉपनंतर भारतीय फर्ममधील प्रतिनिधींनी जपानमधील फर्मला भेट दिली.

3. टास्क फोर्स मीटिंग्ज: आधीच अंमलबजावणी झालेल्या नियोजनाच्या प्रगतीचा आढावा घेणं आणि प्रकल्पातील पुढच्या कामाबद्दल चर्चा करणं हा या बैठकांचा उद्देश आहे. DIPP मध्ये नुकत्याच झालेल्या एका बैठकीत सब ग्रुप्सच्या मीटिंग्ज व वर्कशॉप्सच्या प्रगतीचा आढावा घेण्यात आला तसंच भविष्यातील कामाच्या नियोजनाची निश्चिती करण्यात आली. या आढावा बैठकांना DIPP, रेल्वे मंत्रालय, NHSRCL, भू संपादन, पायाभूत सुविधा, दळणवळण आणि पर्यटन मंत्रालय (MLIT), JETRO,जपानी दूतावास,आणि JRE चे प्रतिनिधी उपस्थित होते.

• OHE स्टील मास्ट

• रेल टर्नओव्हर प्रिव्हेन्शन डिव्हाइस

• एम्बेडेड इन्सर्ट्स

• सिमेंट अस्फाल्ट मॉर्टर (CAM)  

 या व्यतिरिक्त अनेक सुटे भाग भारतात तयार करण्यात येणार असून, भारतातील पहिल्यावहिल्या अति-वेगवान रेल्वे प्रकल्पात वापरले जाणार आहेत. सद्यस्थितीत असलेल्या गरजा आणि त्यांच्या पूर्ततेसाठी आवश्यक असलेले स्रोत शोधण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले जात आहेत. त्याची इत्यंभूत माहिती NHSRCL च्या वेबसाइटवर उपलब्ध आहे.

या प्रकल्पामुळे भारतीय उद्योगजगताच्या शिरपेचात नक्कीच मानाचा तुरा खोवला जाणार आहे.  आपल्यासारख्या विकसनशील देशाच्या दृष्टिने विविध क्षेत्रांत अनेक वर्षे होणाऱ्या आर्थिक उलाढालींसारखी चांगली बातमी महत्त्वाची ठरेल.  भारतात गुंतवणूक आणि कारखाने उभारण्यासाठी जपानी फर्मचे स्वागत आहे. भारतीय फर्म आपल्या तांत्रिक कौशल्यांत वाढ करण्यासाठी या संधीचा फायदा करून घेतील. गतीने विकसित होणाऱ्या विशाल अशा भारतीय रेल्वे व मेट्रो रेल्वेच्या बाजारपेठत प्रवेश करण्याची संधीही त्यांना मिळणार आहे. भारतात कमी किमतीत उत्पादन झाल्यामुळे इतर देशांच्या तुलनेत जपानी उत्पादनांच्या किमती उत्तम स्पर्धा करू शकतील. जपानी लोकांना हा फायदा होणारच आहे पण भारतीयांनाही उत्तम तंत्रज्ञान, मॅन्युफॅक्चरिंग आणि बांधकामातील उत्कृष्ट कार्यप्रणालीचा अनुभव मिळणार आहे. त्यामुळेच हा प्रकल्प हा दोन्ही देशांसाठी फायदेशीर ठरणार आहे. बुलेट ट्रेन प्रकल्पाच्या ‘मेक इन इंडिया’ आयामासंबंधी अधिक माहितीसाठी आम्हाला फॉलो करा: nhsrcl.in

संदर्भसूची:

1. https://bit.ly/2WI2Df0
2. https://dipp.gov.in/
3. www.makeinindia.com