અવાજ ઘણા પ્રકારના સ્ત્રોતો અને પ્રવૃત્તિઓમાંથી ઉદ્ભવે છે. અવાજની સરળ વ્યાખ્યા એ છે કે તે અનિચ્છનીય અવાજ છે, અને તેથી, જો તે તીવ્ર અથવા સતત હોય તો લોકો પર સીધી શારીરિક અને માનસિક બંને અસરો કરી શકે છે; ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે છે, સામાન્ય વાતચીતમાં દખલ કરે છે, અથવા હેરાનગતિ અને તણાવનું કારણ બને છે. નજીકના રહેઠાણો અને રહેવાના વાતાવરણમાં લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાને કારણે હાઇ-સ્પીડ રેલ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો દોડતો અવાજ ખૂબ જ હેરાન કરી શકે છે, તેથી તે નિયંત્રિત મર્યાદામાં હોવો જોઈએ. પુરાવા એકઠા થઈ રહ્યા છે કે અવાજ લોકો પર વાસ્તવિક સ્વાસ્થ્ય અસરો કરે છે.

આ અવાજ પરનો પેપર ભારતમાં CPCB (કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) માર્ગદર્શિકા અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો/નિયમો પર આધારિત છે. આ પેપરના અવકાશમાં હાઇ-સ્પીડ રેલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ધોરણો, નિયમો અને ભલામણ કરેલ પ્રથાઓનું મૂલ્યાંકન શામેલ છે.

1. વિશ્વભરમાં અવાજ ધોરણો અને નિયમનો:
1.1 ભારતમાં CPCB (કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) અવાજ માર્ગદર્શિકા [1]:
ગાંતિક રીતે સમકક્ષ અવાજ સ્તર નીચે મુજબ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યું છે -

જ્યાં,

Leq(t) = સમયગાળો "t" નો સમકક્ષ ધ્વનિ સ્તર, dBA
T = સમયગાળો, સેકન્ડ (Leq(1hr) માટે 3600)
N = નમૂનાઓની સંખ્યા, સેકન્ડ (Leq(1hr) માટે 3600)
i = સરવાળાનો સૂચકાંક
Li = વ્યક્તિગત A-વેઇટેડ ધ્વનિ સ્તર, dBA

કોષ્ટક 1: અવાજ સંબંધિત પર્યાવરણીય હવા ગુણવત્તા ધોરણો

1. દિવસનો સમય: સવારે 6 થી રાત્રે 10 વાગ્યા સુધી.
2. રાત્રિનો સમય: રાત્રે 10 થી સવારે 6 વાગ્યા સુધી.
3. શાંતિ વિસ્તાર એટલે હોસ્પિટલ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, કોર્ટ અને ધાર્મિક સ્થળોની આસપાસ 100 મીટરનો વિસ્તાર.
4. સક્ષમ સત્તા મિશ્ર વિસ્તારોને ઉપરોક્ત ચાર શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરી શકે છે.

જાપાનમાં શિંકાન્સેન સુપર એક્સપ્રેસ રેલવે માટે LpASmax (પીક અવાજ) નો ઉપયોગ થાય છે.

પર્યાવરણીય ગુણવત્તા ધોરણોના મૂલ્યો કોષ્ટક 2 માં દર્શાવેલ દરેક વિસ્તાર શ્રેણી માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે.

કોષ્ટક 2 - જાપાનમાં અવાજ માર્ગદર્શિકા

નોંધ: વિસ્તાર શ્રેણી I મુખ્યત્વે રહેણાંક હેતુ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા વિસ્તારોને દર્શાવે છે, જ્યારે વિસ્તાર શ્રેણી II અન્ય વિસ્તારોને દર્શાવે છે, જેમાં વ્યાપારી અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં સામાન્ય જીવન પરિસ્થિતિઓ જાળવવી આવશ્યક છે.

માપન અને મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ:

• સિદ્ધાંતરૂપે, બંને દિશામાં પસાર થતી સતત 20 શિંકાન્સેન ટ્રેનોના પીક અવાજ સ્તરોની નોંધણી કરીને માપન કરવામાં આવશે.
• માપન ખુલ્લા વાતાવરણમાં અને સિદ્ધાંતરૂપે જમીનથી 1.2 મીટરની ઊંચાઈએ તથા ટ્રેકના કેન્દ્રથી 25 મીટરના અંતરે કરવામાં આવશે. માપન બિંદુઓ એવા પસંદ કરવામાં આવશે કે જે સંબંધિત વિસ્તારમાં શિંકાન્સેન રેલવેના અવાજ સ્તરને પ્રતિનિધિત્વ કરે તેમજ જ્યાં અવાજ સમસ્યા ઉભી કરી રહ્યો હોય તેવા બિંદુઓનો પણ સમાવેશ થાય.
• માપન સમય પસંદ કરતી વખતે વિશિષ્ટ હવામાન પરિસ્થિતિઓ અથવા ટ્રેનોની ગતિ સામાન્ય કરતાં ઓછી હોય તેવા સમયગાળાને ટાળવો જોઈએ.
• શિંકાન્સેન રેલવેના અવાજનું મૂલ્યાંકન માપવામાં આવેલા પીક અવાજ સ્તરોના ઉચ્ચ અડધાના ઊર્જા સરેરાશ મૂલ્ય દ્વારા કરવામાં આવશે.
• ઉપયોગમાં લેવાતું માપન સાધન A-weighted કેલિબ્રેશન અને Slow Dynamic Response ધરાવતું હોવું જોઈએ.

પ્રદાન કરાયેલા પર્યાવરણીય ગુણવત્તા ધોરણો સવારે 6 વાગ્યાથી મધરાત્રી 12 વાગ્યા સુધીના શિંકાન્સેન રેલવે અવાજ માટે લાગુ પડશે.

1.3 EU કમિશન નિયમન - TSI ‘Rolling Stock Noise’ [3]

Vmax > 250 km/h માટે Pass-by Noise / Normalized Pass-by Noise ની મર્યાદાઓ:

Pass-by Level (LpAeq,Tp) એ સમગ્ર ટ્રેન પસાર થતી વખતે તેની તમામ બોગીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી અવાજ ઊર્જાનું સરેરાશ મૂલ્ય છે, જેમ કે આકૃતિ-(2) માં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેને નીચેના સમીકરણ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે:

LpAeq,Tp = 10 log₁₀ ( 1 / Tp ∫_T1^T2 pA²(t) / p0² dt )

જ્યાં, LpAeq,Tp: પાસ-બાય સમય (dB) પર A-ભારિત સમકક્ષ સતત ધ્વનિ દબાણ સ્તર

Tp: T1 થી T2 (સેકન્ડ) સુધીનો સમય

T1: ટ્રેનના આગળના ભાગનો પસાર થવાનો સમય (સેકન્ડ)

T2: ટ્રેનના અંતનો પસાર થવાનો સમય (સેકન્ડ)

PA(t): A-ભારિત તાત્કાલિક ધ્વનિ દબાણ સ્તર (Pa)

P0: A-ભારિત ધ્વનિ દબાણ સ્તર (20µPa) નું માનક મૂલ્ય

80 કિમી/કલાકની ઝડપે A-weighted equivalent continuous sound pressure level (LpAeq,Tp(80 km/h)) અને, જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં, 250 કિમી/કલાકની ઝડપે (LpAeq,Tp(250 km/h)) માટે EMU ને ફાળવવામાં આવેલ પાસ-બાય અવાજની મર્યાદા મૂલ્યો કોષ્ટક 3 માં દર્શાવવામાં આવ્યા છે. મર્યાદા મૂલ્યો ટ્રેકના કેન્દ્રથી 7.5 મીટર અંતરે અને રેલના ટોચથી 1.2 મીટર ઊંચાઈએ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે.

250 કિમી/કલાક અથવા તેથી વધુ ઝડપે માપન દરમિયાન, રેલના ટોચથી 3.5 મીટર ઊંચાઈએ અને ટ્રેકના કેન્દ્રથી 25 મીટર અંતરે આવેલ "વધારાના માપન સ્થાન" પર પણ માપન કરવામાં આવશે અને કોષ્ટક 3 માં દર્શાવેલ લાગુ પડતી મર્યાદાઓ સામે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.

કોષ્ટક 3: પાસ-બાય અવાજ માટેની મર્યાદા મૂલ્યો [3]

EMU માટે મહત્તમ સંચાલન ગતિના નીચેના વર્ગોને અલગ પાડવામાં આવ્યા છે:

• જો યુનિટની મહત્તમ સંચાલન ગતિ (Vmax) 250 કિમી/કલાક અથવા તેથી વધુ હોય, તો પાસ-બાય અવાજનું માપન 80 કિમી/કલાક અને તેની મહત્તમ ગતિએ કરવામાં આવશે, જેમાં પરીક્ષણ ગતિની ઉપરની મર્યાદા 320 કિમી/કલાક રહેશે.
• 80 કિમી/કલાક પર માપવામાં આવેલ પાસ-બાય અવાજ મૂલ્ય LPAeq,Tp(Vtest), કોષ્ટક 3 માં દર્શાવેલ LPAeq,Tp(80 km/h) ની મર્યાદાથી વધુ ન હોવું જોઈએ.
• મહત્તમ ગતિએ માપવામાં આવેલ પાસ-બાય અવાજ મૂલ્ય LPAeq,Tp(Vtest) ને સમીકરણ (3) નો ઉપયોગ કરીને 250 કિમી/કલાકના સંદર્ભ ગતિ મૂલ્ય LPAeq,Tp(250 km/h) પર સામાન્યકૃત (Normalize) કરવામાં આવશે.
• આ સામાન્યકૃત મૂલ્ય કોષ્ટક 3 માં દર્શાવેલ મર્યાદા મૂલ્યથી વધુ ન હોવું જોઈએ.

LPAeq,Tp (250 km/h) = LPAeq,Tp(Vtest) − 50 × log (Vtest / 250 km/h)

........(3)

Vtest = માપન દરમિયાનની વાસ્તવિક ગતિ

1.4 UIC 660: હાઇ-સ્પીડ ટ્રેનોની તકનીકી સુસંગતતા સુનિશ્ચિત કરવા માટેના પગલાં [4]

જ્યારે હાઇ-સ્પીડ ટ્રેન પસાર થાય ત્યારે સમકક્ષ અવાજ સ્તર (LPAeq,Tp) માટે મંજૂર મહત્તમ મૂલ્યો, ટ્રેકના કેન્દ્રથી 25 મીટર અંતરે અને રેલ સ્તરથી 3.5 મીટર ઊંચાઈએ માપવામાં આવે છે, જે નીચે મુજબ છે:

LPAeq,Tp max = 91 dB(A) at 300 km/h

માપન સંબંધિત વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા અનેક ટ્રેનસેટના નમૂના પર કરવામાં આવશે. મર્યાદા મૂલ્ય LAeq,tp max સાથે સરખાવવા માટેનું મૂલ્ય દરેક ટ્રેનસેટ માટે માપવામાં આવેલા LAeq,tp મૂલ્યોનું સરેરાશ (Mean) હશે.

એ નોંધવું જોઇએ કે વિશ્વભરમાં નિયંત્રિત અવાજ મર્યાદાની સીધી સરખામણી કરવી મુશ્કેલ છે કારણ કે મેટ્રિક્સ (જેમ કે LpAeq,Tp (પાસ બાય નોઈઝ) અને LpASmax (પીક નોઈઝ)), માપન સ્થાનો અને માપન પ્રક્રિયાઓમાં ભિન્નતા છે.

પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય હેઠળ CPCB (કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) એ ભારતમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ (નિયમન અને નિયંત્રણ) નિયમો, 2000 ઘડ્યા હતા, જેમાં વાતાવરણમાં થતી તમામ અવાજની ઘટનાઓના સંદર્ભમાં આસપાસની હવાની ગુણવત્તાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, રેલ્વે અવાજ નહીં. તેથી, જાપાન (MLIT માર્ગદર્શિકા) અને યુરોપ (UIC 660) જેવા ચોક્કસ અંતરે માપવામાં આવતા એક જ સ્ત્રોત એટલે કે રેલ્વે અવાજ વગેરેમાંથી પાસ-બાય અવાજ મર્યાદા પર માર્ગદર્શિકા વિકસાવવા યોગ્ય છે, જેમ કે ભારતમાં પણ.

યુરોપિયન, જાપાનીઝ, ચાઇનીઝ અને ભારતીય હાઇ-સ્પીડ રેલ ઓપરેટરો સહિત IRS (આંતરરાષ્ટ્રીય રેલ્વે ધોરણો) હાઇ-સ્પીડ વર્કિંગ ગ્રુપ નિયમિતપણે નવા IRS બનાવવા અથવા UIC પત્રિકાઓને અપડેટ/સ્થળાંતર કરવા માટે IRS બનવા માટે મીટિંગ કરી રહ્યા છે જે વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકારવામાં આવશે. IRS 60660 ની તૈયારી: હાઇ-સ્પીડ ટ્રેનોની સુસંગતતા, જે UIC 660 નું નવું સંસ્કરણ છે, તે 2021 માં શરૂ થઈ ગઈ છે. હાલમાં, IRS 60660 માં અવાજ કલમ "LpAeq,T (અવાજ પસાર) ની મર્યાદા મૂલ્ય દરેક દેશના કાયદા અનુસાર વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવશે" તરીકે ઘડવામાં આવી છે. ભારતીય હાઇ સ્પીડ રેલ્વે અવાજ મર્યાદા હજુ વિકસાવવાની બાકી હોવાથી, મુખ્ય ઉત્પાદકો એટલે કે UIC 660 તરફથી હાલમાં ઉપલબ્ધ હાઇ સ્પીડ ટ્રેનસેટ્સમાં લોકપ્રિય ધોરણ અપનાવવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે: ભારતમાં હાઇ-સ્પીડ ટ્રેનોની તકનીકી સુસંગતતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે માપન.

1.ધ્વનિ પ્રદૂષણ (નિયમન અને નિયંત્રણ) નિયમો, 2000 - ભારતમાં CPCB નિયમો

2.જાપાનમાં શિંકનસેન સુપર એક્સપ્રેસ રેલ્વે અવાજ માટે પર્યાવરણીય ગુણવત્તા ધોરણો

3.સબસિસ્ટમ 'રોલિંગ સ્ટોક-નોઇઝ' સંબંધિત આંતર-કાર્યક્ષમતા માટે તકનીકી સ્પષ્ટીકરણ પર 26 નવેમ્બર'14 ના કમિશન નિયમન (EU) નં. 1304/2014 નિર્ણય 2008/232/EC માં સુધારો અને નિર્ણય 20111/229/EU રદ

4.UIC 660 - હાઇ-સ્પીડ ટ્રેનોની તકનીકી સુસંગતતા સુનિશ્ચિત કરવાનાં પગલાં