प्रकाशन दिनांक: 09-04-2026

मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पांतर्गत, महाराष्ट्रातील वांद्रे कुर्ला संकुल (BKC) आणि सावली (घणसोलीजवळ) यांच्या दरम्यान १६ किमी लांबीचा बोगदा उभारण्यासाठी 'टनेल बोरिंग मशीन' (TBM) खाली उतरवण्याची आणि जोडणी करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे.

महाराष्ट्रामध्ये BKC आणि शिल्फाटा यांच्या दरम्यान २१ किमी लांबीचा बोगदा उभारला जात आहे. यामध्ये ठाणे खाडीच्या (Creek) खालून जाणारा, भारताचा पहिला ७ किमी लांबीचा पाण्याखालील बोगदा समाविष्ट आहे. या एकूण लांबीपैकी, 'NATM' पद्धतीचा वापर करून ५ किमी लांबीचा बोगदा यापूर्वीच पूर्ण झाला आहे; तर उर्वरित १६ किमी लांबीचा बोगदा TBMs च्या साहाय्याने उभारला जाईल.

या बोगद्याचा व्यास १३.१ मीटर असेल आणि तो 'सिंगल ट्यूब' (एकेरी नळीच्या स्वरूपाचा) असेल, ज्यामध्ये रेल्वेचे दोन मार्ग (Twin tracks) सामावून घेतले जातील. जमिनीच्या पातळीपासून या बोगद्याची खोली २५ ते ५७ मीटर दरम्यान असेल; तसेच पारसिक टेकडीच्या (पर्वताच्या) खालील भागात ही खोली सर्वाधिक, म्हणजेच ११४ मीटरपर्यंत पोहोचेल.

या प्रक्रियेची सुरुवात मुख्य 'शील्ड'च्या (संरक्षक कवचाच्या) सहा भागांपैकी एक भाग खाली उतरवून करण्यात आली. या भागाचे वजन अंदाजे १७० मेट्रिक टन इतके आहे. या भागाची लांबी सुमारे ८.६६ मीटर आणि रुंदी ७ मीटर इतकी असून, महाराष्ट्रातील विक्रोळी येथे जमिनीच्या पातळीपासून ५६ मीटर खोलीवर तो खाली उतरवण्यात आला.

या प्रकल्पासाठी दोन TBMs प्राप्त झाले असून, त्यांची चाचणी आणि कार्यान्वयनाची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर बोगदा खोदण्याच्या कामाला प्रत्यक्ष सुरुवात होईल.

TBM लाँच आणि 'शाफ्ट' (Shaft) बाबतची माहिती:

• शाफ्ट १: BKC येथील 'रिट्रीव्हल शाफ्ट' (बोगदा खोदल्यानंतर मशीन बाहेर काढण्यासाठीचा मार्ग)
• शाफ्ट २: विक्रोळी
• शाफ्ट ३: सावली (घणसोलीजवळ)
• TBM १ विक्रोळी येथून BKC च्या दिशेने काम सुरू करेल.
• TBM २ सावली येथून विक्रोळीच्या दिशेने काम सुरू करेल.

३०८० टन (TBM-1) आणि ३१८४ टन (TBM-2) इतके वजन असलेले हे दोन्ही TBMs, भारतात सध्या वापरल्या जाणाऱ्या बोगदा खोदण्याच्या सर्वात प्रगत यंत्रणांपैकी एक आहेत.

या यंत्रणा 'मिक्स शील्ड' (Mix Shield) / 'स्लरी' (Slurry) तंत्रज्ञानाचा वापर करतात आणि त्यांची रचना गुंतागुंतीच्या भूशास्त्रीय परिस्थितींसाठी करण्यात आली आहे.

तांत्रिक तपशील:

• TBMs ची संख्या: २
• वजन: ३०८० टन (TBM-1), ३१८४ टन (TBM-2)
• कटर हेडचा व्यास: १३.६ मी.
• TBM चा प्रकार: मिक्स शील्ड / स्लरी-आधारित
• प्रत्येक TBM ची लांबी: ९५.३२ मी.
• कमाल वेग: ४ RPM (प्रति मिनिट फेरे)
• उत्खननाचा दर: ४९ मिमी/मिनिट
• प्रारंभिक चालना (Initial drive): जुलै २०२६
• मुख्य चालना (Main drive): ऑक्टोबर २०२६

TBM चे घटक:

• कटर व्हील, मुख्य बेअरिंग, जॉ क्रशर
• इरेक्टर, मुख्य शील्ड, टेल शील्ड
• गँट्री १: ट्रान्सफॉर्मर्स, ऑपरेटर केबिन, ग्राउटिंग पंप, STS
• गँट्री २: सेगमेंट लिफ्टर, ग्राउट टाकी, होज व्हील
• गँट्री ३: पाईप वॅगन, केबल बॉक्स
• गँट्री ४: व्हेंटिलेशन डक्ट

बोगद्याच्या लाइनिंगसाठी लागणारे सेगमेंट्स (खंड) तयार करण्यासाठी, महापे (ठाणे जिल्हा) येथे ११.१७ हेक्टर क्षेत्रावर पसरलेले एक विशेष 'कास्टिंग यार्ड' कार्यरत आहे. एकूण ७७,००० सेगमेंट्सपासून ७,७०० 'रिंग्स' (कड्या) तयार केल्या जातील.

प्रत्येक कडा (Ring) नऊ वक्र खंडांनी आणि एका मुख्य खंडाने बनलेली असते.

उच्च दर्जाचे उत्पादन सुनिश्चित करण्यासाठी या सुविधेमध्ये कास्टिंग शेड्स, साठवणूक क्षेत्र (Stacking area), बॅचिंग प्लांट, वाफेद्वारे क्युरिंग करण्याचे क्षेत्र आणि स्वयंचलित यंत्रसामग्रीचा समावेश आहे.

निगराणी आणि सुरक्षा प्रणाली:

• पृष्ठभागाच्या स्थिरीकरणाचे बिंदू (SSP)
• ऑप्टिकल विस्थापन संवेदके (ODS) / टिल्ट मीटर्स
• BRT (3D लक्ष्ये)
• सूक्ष्म-ताण (Micro strain) निगराणीसाठी स्ट्रेन गेजेस
• कंपन आणि भूकंपाशी संबंधित निगराणीसाठी सिस्मोग्राफ्स

---