मुंबई–अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल (MAHSR) प्रकल्प हा भारताच्या रेल्वे आधुनिकीकरणाच्या प्रयत्नांतील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. देशातील पहिला हाय-स्पीड रेल कॉरिडॉर म्हणून, हा प्रकल्प आंतरशहरी गतिशीलतेत परिवर्तन घडवून आणण्याचा आणि देशांतर्गत रेल्वे क्षमता मजबूत करण्याचा प्रयत्न करतो. 508 किलोमीटर लांबीचा हा कॉरिडॉर महाराष्ट्र, गुजरात आणि दादरा आणि नगर हवेलीमधून जातो. यात हाय-स्पीड प्रवासी वाहतुकीसोबतच व्हायाडक्ट, बोगदे, पूल, स्थानके तसेच सिग्नलिंग आणि पॉवर सिस्टिम्ससह मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधा विकासाचा समावेश आहे. मुंबई आणि अहमदाबाद यांमधील प्रवासाचा वेळ कमी करण्याबरोबरच, हा प्रकल्प तांत्रिक कौशल्य, औद्योगिक क्षमता आणि संस्थात्मक ज्ञान निर्माण करत आहे. या क्षमता भारतभर भविष्यातील हाय-स्पीड रेल विस्ताराला आधार देतील.

पारंपरिक रेल्वेकडून हाय-स्पीड कनेक्टिव्हिटीकडे

भारतीय रेल्वे ही जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वे नेटवर्कपैकी एक आहे आणि प्रवासी तसेच मालवाहतुकीचे महत्त्वपूर्ण साधन आहे. विविध प्रदेशांना जोडून ती देशभर लोक आणि मालाची वाहतूक सुलभ करते. ही जोडणी आर्थिक वाढ, बाजारपेठ, शिक्षण आणि आवश्यक सेवांपर्यंत अधिक चांगली पोहोच निर्माण करते. वाढत्या वाहतूक गरजा पूर्ण करण्यासाठी रेल्वे नेटवर्क आणि त्याची वहन क्षमता वर्षानुवर्षे सातत्याने वाढत आहे.

भारताच्या बदलत्या शहरी परिदृश्यामुळे लोकांच्या राहणीमानात, कामाच्या पद्धतीत आणि प्रवासाच्या सवयींमध्ये बदल झाला आहे. मोठ्या आर्थिक केंद्रांच्या विकासामुळे लांब पल्ल्याच्या आणि आंतरशहरी प्रवासाची गरज वाढली आहे. या बदलत्या गतिशीलतेच्या गरजांना प्रतिसाद म्हणून भारताने मुंबई–अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल (MAHSR) कॉरिडॉर सुरू केला. सप्टेंबर 2017 मध्ये भूमिपूजन झाल्यानंतर या प्रकल्पाने भारताच्या हाय-स्पीड रेल प्रवासाची सुरुवात केली. हा कॉरिडॉर प्रवासाचा वेळ मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यासोबतच प्रवाशांच्या आराम, सुरक्षितता आणि विश्वासार्हतेत वाढ करेल. तसेच हा भारताच्या रेल्वे पायाभूत सुविधांच्या आधुनिकीकरण आणि शाश्वत आर्थिक विकासासाठी मोठे पाऊल आहे.

MAHSR: दृष्टीकोनाचे पायाभूत सुविधांमध्ये रूपांतर

हाय-स्पीड रेल (HSR) म्हणजे अशा प्रवासी रेल प्रणाली ज्या पारंपरिक रेल्वेपेक्षा खूप जास्त वेगाने चालण्यासाठी डिझाइन केल्या जातात. या प्रणाली सामान्यतः समर्पित कॉरिडॉरवर चालतात आणि प्रगत रोलिंग स्टॉक, सिग्नलिंग, कम्युनिकेशन आणि सुरक्षा तंत्रज्ञानावर आधारित असतात. या वैशिष्ट्यांमुळे उच्च कार्यक्षमता आणि विश्वासार्हता सुनिश्चित होते. कार्यान्वयनाच्या दृष्टीने, 250 किलोमीटर प्रतितासपेक्षा अधिक वेगाने धावणाऱ्या रेल प्रणालींना हाय-स्पीड रेल म्हणतात.

सध्या भारतीय रेल्वे नेटवर्कमधील सर्वाधिक डिझाइन वेग सुमारे 180 किमी/तास आहे, जो वंदे भारतसारख्या सेमी-हाय-स्पीड सेवांद्वारे साध्य केला जातो. याच्या तुलनेत, मुंबई–अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल (MAHSR) प्रकल्पाचा डिझाइन वेग 350 किमी/तास आणि कार्यान्वयन वेग 320 किमी/तास आहे. हा भारतातील सर्वात व्यापक रेल्वे पायाभूत सुविधा कार्यक्रमांपैकी एक आहे आणि मुंबई व अहमदाबाद यांना सुमारे 1 तास 58 मिनिटांत जोडेल.

हाय-स्पीड प्रवासी वाहतूक उपलब्ध करून देण्याबरोबरच, हा प्रकल्प प्रथमच देशात स्थानिक हाय-स्पीड रेल इकोसिस्टम निर्माण करेल. यात व्हायाडक्ट बांधकाम, बॅलेस्टलेस ट्रॅक इन्स्टॉलेशन, बोगदा बांधकाम, ब्रिज लॉन्चिंग आणि स्टेशन क्षेत्र नियोजनाचा समावेश आहे. तसेच सिग्नलिंग आणि पॉवर सिस्टिम्ससोबत भारतीय अभियंते आणि तंत्रज्ञांसाठी विशेष प्रशिक्षणाचाही समावेश आहे. या प्रकल्पातून विकसित होणारे ज्ञान, कौशल्य आणि क्षमता भविष्यात देशभरातील हाय-स्पीड रेल कॉरिडॉरच्या विकासाला मदत करतील.

हा 508 किलोमीटर लांबीचा MAHSR कॉरिडॉर महाराष्ट्र, गुजरात आणि दादरा आणि नगर हवेलीमधून जातो. या कॉरिडॉरमध्ये 12 स्थानके आहेत — मुंबई (BKC), ठाणे, विरार, बोईसर, वापी, बिलिमोरा, सुरत, भरूच, वडोदरा, आनंद, अहमदाबाद आणि साबरमती. प्रत्येक स्थानक त्याच्या शहराची ओळख आणि वैशिष्ट्य प्रतिबिंबित होईल अशा पद्धतीने डिझाइन करण्यात आले आहे. आधुनिक वास्तुकला, आधुनिक सुविधा आणि मल्टीमोडल कनेक्टिव्हिटी ही त्यांच्या डिझाइनची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. साबरमती स्थानक बुलेट ट्रेन, मेट्रो, BRTS आणि रेल्वे नेटवर्क यांना जोडणारे मल्टीमोडल हब म्हणून विकसित होत आहे. आसपासचा परिसर ट्रान्झिट-ओरिएंटेड डेव्हलपमेंटच्या तत्त्वांनुसार विकसित केला जात आहे. या कॉरिडॉरवरील पहिली हाय-स्पीड रेल सेवा ऑगस्ट 2027 मध्ये सुरू होण्याची अपेक्षा आहे.

या मार्गाचा सुमारे 90% भाग एलिव्हेटेड आहे आणि बांधकाम प्रामुख्याने Full Span Launching Method (FSLM) द्वारे केले जात आहे. या तंत्रज्ञानाचा भारतात प्रथमच वापर होत असून ते पारंपरिक सेगमेंटल बांधकामापेक्षा दहा पट वेगवान आहे. ऑपरेशनल आवाज कमी करण्यासाठी व्हायाडक्टच्या दोन्ही बाजूंना नॉइज बॅरियर्स बसवले जात आहेत. ही सर्व वैशिष्ट्ये कॉरिडॉरच्या कार्यक्षम बांधकाम, उच्च कार्यक्षमता आणि एकात्मिक शहरी विकासावरील लक्ष अधोरेखित करतात.

तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि प्रणाली

MAHSR प्रकल्पाचा विकास जपानी शिंकान्सेन तंत्रज्ञान आणि कार्यान्वयन मानकांचा वापर करून केला जात आहे. या कॉरिडॉरमध्ये ट्रॅक्शन, विद्युतीकरण, ट्रॅक पायाभूत सुविधा आणि ऑपरेशन्ससाठी प्रगत प्रणालींचा समावेश आहे. अधिकृत प्रकल्प माहितीप्रमाणे प्रमुख तांत्रिक घटक पुढीलप्रमाणे आहेत:

• ओव्हरहेड इलेक्ट्रिफिकेशन (OHE): कॉरिडॉरवर 20,000 पेक्षा अधिक OHE मस्त उभारण्याची योजना आहे. 2×25 kV ओव्हरहेड ट्रॅक्शन प्रणाली शिंकान्सेन-आधारित OHE कॅन्टिलिव्हर्स वापरते.
• ट्रॅक्शन आणि पॉवर सप्लाय: प्रकल्पामध्ये 12 ट्रॅक्शन सबस्टेशन्स, 2 डेपो ट्रॅक्शन सबस्टेशन्स आणि 16 डिस्ट्रीब्युशन सबस्टेशन्स आहेत.
• ट्रॅक सिस्टम: जपानी शिंकान्सेन तंत्रज्ञानावर आधारित J-Slab बॅलेस्टलेस ट्रॅकचा भारतात प्रथमच वापर होत आहे.
• ट्रॅक कन्स्ट्रक्शन बेस: रेल, ट्रॅक स्लॅब, मशिनरी आणि उपकरणे हाताळण्यासाठी समर्पित ट्रॅक कन्स्ट्रक्शन बेस उभारले जात आहेत.
• रोलिंग स्टॉक डेपो: गुजरातमधील साबरमती आणि सुरत तसेच महाराष्ट्रातील ठाणे येथे तीन डेपो बांधकामाधीन आहेत.

कॉरिडॉरमधील अभियांत्रिकी प्रगती

MAHSR कॉरिडॉर नद्या, शहरी क्षेत्रे आणि आव्हानात्मक भूभागातून जातो, त्यामुळे विस्तृत पूल आणि बोगदा पायाभूत सुविधांची गरज आहे. या रचना प्रकल्पातील सर्वात गुंतागुंतीच्या अभियांत्रिकी घटकांपैकी आहेत.

कॉरिडॉरमधील पूल बांधकाम

या कॉरिडॉरमध्ये 25 नदी पूल आहेत, त्यापैकी 21 गुजरातमध्ये आणि 4 महाराष्ट्रात आहेत. अनेक नद्यांवरील पूल बांधकाम पूर्ण झाले आहे, ज्यात मेश्वा, वात्रक, मोहर (शेढी), विश्वामित्री, धाधर, किम, मिंधोळा, पूर्णा, अंबिका, वेंगणिया, कावेरी, खरैरा, औरंगा, पार, कोलक, दमण गंगा आणि दरोठा नद्या समाविष्ट आहेत.

• साबरमती, नर्मदा, तापी, जगाणी आणि वैतरणा नद्यांवरील प्रमुख क्रॉसिंगचे काम प्रगतीपथावर आहे.
• माही नदी पुलावर 12 पैकी 11 विहिरी पूर्ण झाल्या असून पाच स्पॅन लॉन्च करण्यात आले आहेत.
• तापी नदी पुलावर फाउंडेशनचे काम सुरू आहे आणि 12 पैकी 10 विहिरी पूर्ण झाल्या आहेत.
• साबरमती नदी पुलावर सबस्ट्रक्चरचे काम पूर्ण झाले असून सुपरस्टक्चरचे बांधकाम सुरू आहे.
• देसाई खाडी क्रॉसिंगसाठी जिओटेक्निकल तपासणी पूर्ण झाली असून डिझाइनचे काम सुरू आहे.
• उल्हास नदी शाखा क्रॉसिंगवर तात्पुरता ऍक्सेस ब्रिज देखील पूर्ण झाला आहे.
• नदी क्रॉसिंग व्यतिरिक्त, या कॉरिडॉरमध्ये महामार्ग, कालवे, नद्या आणि रेल्वे ट्रॅकवर 28 स्टील पूल आहेत. या सर्व संरचना कॉरिडॉरच्या अभियांत्रिकी पायाभूत सुविधांचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

भारताचा पहिला समुद्राखालील रेल्वे बोगदा

या कॉरिडॉरमध्ये महाराष्ट्रात सुमारे 21 किमी लांबीचा बोगदा विभाग आहे. या विभागात ठाणे क्रीकखाली भारताचा पहिला समुद्राखालील रेल्वे बोगदा आहे. समुद्राखालील भाग सुमारे 7 किमी लांबीचा आहे. बोगद्याच्या बांधकामात New Austrian Tunnelling Method (NATM) आणि Tunnel Boring Machine (TBM) तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. या अलाइनमेंटमध्ये 5 किमी NATM विभाग आणि 16 किमी TBM विभाग आहे. दोन्ही ट्रॅक 13.1 मीटर व्यासाच्या एका बोगदा ट्यूबमध्ये असतील. TBM कटर हेडचा व्यास 13.6 मीटर आहे, जो भारतीय रेल्वे प्रकल्पात वापरला गेलेला सर्वात मोठा आहे. बांधकाम सातत्याने पुढे जात असून घनसोली आणि शिलफाटा यांच्यामधील समुद्राखालील 4.8 किमी बोगदा आधीच पूर्ण झाला आहे.

टनेल बोरिंग मशीन (TBMs)

मेट्रो नेटवर्क आणि लांब रेल/रस्ता बोगद्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या TBM उच्च अचूकता, कमी कंपने आणि अधिक सुरक्षितता प्रदान करतात, विशेषतः दाट लोकवस्ती आणि जटिल भूगर्भीय भागांमध्ये.

न्यू ऑस्ट्रियन टनेलिंग मेथड (NATM)

डोंगराळ भागात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाणारी NATM अभियंत्यांना उत्खनन सहाय्य रिअल-टाइममध्ये समायोजित करण्याची मुभा देते, ज्यामुळे ती बदलत्या आणि नाजूक खडक संरचनांसाठी आदर्श ठरते.

सुरक्षित आणि विश्वासार्ह संचालन सुनिश्चित करणे

MAHSR कॉरिडॉरमध्ये विविध पर्यावरणीय परिस्थितींमध्ये विश्वासार्ह ट्रेन संचालन सुनिश्चित करण्यासाठी प्रगत सुरक्षा आणि मॉनिटरिंग प्रणालींचा समावेश आहे. यामध्ये भूकंप शोध, पर्जन्यमान निरीक्षण आणि वाऱ्याच्या वेगाचे निरीक्षण प्रणालींचा समावेश आहे, ज्यामुळे रिअल-टाइम मूल्यांकन आणि गरजेनुसार तातडीची ऑपरेशनल प्रतिक्रिया शक्य होते.

पर्जन्यमान निरीक्षण प्रणाली

बुलेट ट्रेन सेवांचे सुरक्षित संचालन सुनिश्चित करण्यासाठी स्वयंचलित पर्जन्यमान निरीक्षण प्रणाली स्वीकारली आहे. ही प्रणाली कॉरिडॉरवरील महत्त्वाच्या ठिकाणी बसवलेल्या इन्स्ट्रुमेंटेड रेन गेजद्वारे रिअल-टाइम पावसाचा डेटा पुरवते. पर्जन्यविषयक माहिती सतत Operation Control Centre (OCC) ला पाठवली जाते, जिथे ऑपरेशनल निर्णयांसाठी तिचे निरीक्षण केले जाते. दोन प्रमुख पॅरामीटर्स मोजले जातात — तासाभरातील पाऊस आणि मागील 24 तासांतील एकूण पर्जन्यमान. हे मोजमाप मातीची संरचना, नैसर्गिक उतार, बोगद्याचे प्रवेशद्वार आणि इतर संवेदनशील भागांचे मूल्यांकन करण्यात मदत करतात. पूर्वनिश्चित मर्यादा आणि मेंटेनन्स टीमच्या फील्ड तपासणीनुसार आवश्यक ऑपरेशनल उपाय अमलात आणता येतात. मुंबई–अहमदाबाद बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरवर सहा इन्स्ट्रुमेंटेड रेन गेज स्टेशन प्रस्तावित आहेत. प्रत्येक स्टेशन सुमारे 10 किमी प्रभाव क्षेत्राचे निरीक्षण करेल.

वाऱ्याच्या वेगाचे निरीक्षण प्रणाली

MAHSR कॉरिडॉरचे काही भाग किनारी प्रदेश आणि तीव्र वाऱ्याचा अनुभव घेणाऱ्या भागांतून जातात. अशा भागांत सुरक्षित ट्रेन संचालनासाठी समर्पित वाऱ्याच्या वेगाचे निरीक्षण प्रणाली बसवली आहे. 14 ठिकाणे ओळखण्यात आली आहेत, त्यापैकी 9 गुजरातमध्ये आणि 5 महाराष्ट्रात आहेत, जिथे अ‍ॅनेमोमीटर बसवले जातील. ही उपकरणे वाऱ्याचा वेग आणि दिशा रिअल-टाइममध्ये मोजतात आणि 0 ते 252 किमी/तास वेग नोंदवू शकतात. हा डेटा सतत Operation Control Centre (OCC) येथे मॉनिटर केला जातो. वाऱ्याचा वेग निर्धारित मर्यादेपर्यंत पोहोचल्यास ऑपरेशनल प्रोटोकॉल सक्रिय होतात. 72 किमी/तास ते 130 किमी/तास या दरम्यान ट्रेनचा वेग नियंत्रित केला जाईल.

प्रारंभिक भूकंप शोध प्रणाली

प्रवाशांची सुरक्षितता वाढवण्यासाठी MAHSR मध्ये 28 सिस्मोमीटर असलेली प्रारंभिक भूकंप शोध प्रणाली बसवली जाईल. ही प्रणाली प्राथमिक भूकंपीय लहरी ओळखून स्वयंचलितपणे वीजपुरवठा बंद करेल. यामुळे प्रभावित विभागातील गाड्या आपत्कालीन ब्रेकिंगद्वारे सुरक्षितरीत्या थांबू शकतील. 28 सिस्मोमीटरपैकी 22 कॉरिडॉर अलाइनमेंटवर बसवले जातील. उर्वरित 6 भूकंपप्रवण भागांमध्ये बसवले जातील, जे सविस्तर सिस्मिक सर्व्हे आणि मातीच्या उपयुक्ततेच्या अभ्यासाद्वारे ओळखले गेले आहेत. ही ठिकाणे ऐतिहासिक भूकंप डेटा आणि मायक्रोट्रेमर चाचण्यांच्या आधारे निवडली गेली आहेत.

2026 मधील प्रमुख प्रकल्प मैलाचे दगड

2026 दरम्यान अनेक महत्त्वपूर्ण मैलाचे दगड नोंदवले गेले, जे कॉरिडॉरच्या विविध घटकांमधील प्रगती दर्शवतात. खालील घडामोडी प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीचा वेग दर्शवतात.

आर्थिक आणि सामाजिक परिवर्तनाला गती देणे

कनेक्टिव्हिटी वाढवण्याबरोबरच, बुलेट ट्रेन प्रकल्पामुळे रोजगारनिर्मिती, उद्योगांना बळकटी, पर्यटनाला चालना आणि देशांतर्गत उत्पादनाला प्रोत्साहन मिळण्याची अपेक्षा आहे.

वेगवान कनेक्टिव्हिटी

MAHSR प्रकल्पामुळे मुंबई आणि अहमदाबाद यांतील प्रवासाचा वेळ दोन तासांपेक्षा कमी होईल. सध्या हाच प्रवास रस्त्याने 8–9 तास आणि हवाई मार्गाने विमानतळ प्रक्रियेसह सुमारे 4–5 तास घेतो. वेगवान प्रवासामुळे व्यावसायिक कार्यक्षमता वाढू शकते आणि प्रवाशांचा मौल्यवान वेळ वाचू शकतो.

प्रादेशिक अर्थव्यवस्था मजबूत करणे

हाय-स्पीड रेल औद्योगिक केंद्रे आणि बाजारपेठा एकमेकांच्या अधिक जवळ आणेल. वापी आणि मुंबईसारख्या उत्पादन केंद्रांमधील सुधारित कनेक्टिव्हिटी सप्लाय चेन मजबूत करेल आणि संपूर्ण कॉरिडॉरमध्ये व्यावसायिक संधी वाढवेल.

पर्यटन आणि स्थानिक विकास

हा कॉरिडॉर नैसर्गिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक आकर्षण असलेल्या प्रदेशांतून जातो. अधिक चांगली पोहोच पर्यटन, हॉस्पिटॅलिटी आणि संबंधित सेवांना चालना देईल. तसेच स्थानके व्यावसायिक क्रियाकलाप आणि स्थानिक विकासाला प्रोत्साहन देतील.

कौशल्य विकास आणि संधी निर्माण

या प्रकल्पातून सुमारे 4,000 थेट आणि 35,000–40,000 अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे. बांधकामाच्या काळात जवळपास 40,000 कामगार कार्यरत असतील. वडोदरा येथे स्थापन केलेले समर्पित हाय-स्पीड रेल प्रशिक्षण संस्थान प्रगत रेल्वे तंत्रज्ञानातील कौशल्य विकसित करण्यास मदत करेल.

मेक इन इंडिया ला समर्थन

हा प्रकल्प तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि देशांतर्गत उत्पादनाद्वारे Make in India उपक्रमाला समर्थन देतो. प्रकल्पातील विविध घटकांमध्ये भारतीय कंपन्यांचा सहभाग औद्योगिक क्षमता मजबूत करेल आणि स्टील, सिमेंट तसेच विद्युत उपकरणे यांसारख्या पूरक क्षेत्रांना प्रोत्साहन देईल.

केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026–27 मधील हाय-स्पीड रेल कॉरिडॉर

आधुनिक आणि हाय-स्पीड रेल नेटवर्कच्या दृष्टीकोनाला पुढे नेत, केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026–27 मध्ये विकास संपर्क मार्ग म्हणून सात हाय-स्पीड रेल कॉरिडॉरची घोषणा करण्यात आली. हे कॉरिडॉर प्रमुख शहरे आणि प्रदेशांना जोडतील, लोकांची कार्यक्षम हालचाल सुनिश्चित करतील आणि राज्यांमधील आर्थिक परस्परसंवाद वाढवतील. सुमारे 4,000 किलोमीटरपर्यंत विस्तारलेल्या या प्रस्तावित कॉरिडॉरमध्ये सुमारे ₹16 लाख कोटींची गुंतवणूक अपेक्षित आहे. हे विकास भारताच्या वाहतूक पायाभूत सुविधांमध्ये हाय-स्पीड रेलला एक महत्त्वाचा घटक म्हणून स्थापित करतात.

प्रस्तावित हाय-स्पीड रेल कॉरिडॉर देशाच्या विविध भागांमध्ये धोरणात्मकरीत्या स्थित आहेत.

रेल्वे वाहतुकीचे भविष्य घडवणे

मुंबई–अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल प्रकल्प हा भारताच्या रेल्वे विकासातील परिवर्तनकारी टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करतो. देशातील पहिला हाय-स्पीड रेल कॉरिडॉर म्हणून, तो वेग, कनेक्टिव्हिटी आणि पायाभूत सुविधा उभारणीत नवे मानदंड स्थापित करत आहे. सिव्हिल वर्क, पूल बांधकाम आणि बोगदा बांधकामातील उल्लेखनीय प्रगती प्रकल्प पूर्णतेकडे स्थिर गती दर्शवते. आतापर्यंतचे बांधकाम प्रकल्पाच्या विविध घटकांमधील सातत्यपूर्ण प्रगती दर्शवते. त्याचबरोबर प्रगत तंत्रज्ञान आणि अभियांत्रिकी पद्धतींचा अवलंब केल्यामुळे भारताची देशांतर्गत हाय-स्पीड रेल क्षमता अधिक मजबूत होत आहे. MAHSR प्रकल्प हा केवळ वाहतूक उपक्रम नसून भारताच्या दीर्घकालीन हाय-स्पीड रेल महत्त्वाकांक्षांसाठी प्रेरक शक्ती आहे.

जारीकर्ता : PIB