મુંબઈ–અમદાવાદ બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત પ્રથમ ટનલ બોરિંગ મશીન (TBM) આજે વિક્રોલી શાફ્ટથી ભૂગર્ભ ટનલ ખોદકામ શરૂ કરીને નિર્માણાધીન મુંબઈ બુલેટ ટ્રેન સ્ટેશન તરફ આગળ વધશે.

કુલ 21 કિમી લાંબા ભૂગર્ભ ટનલ વિભાગમાંથી 16 કિમીનો ભાગ, જે સાવલી (ઘણસોલી) થી બાંદ્રા કુર્લા કોમ્પ્લેક્સ (BKC) સુધીનો છે, તેનું નિર્માણ ટનલ બોરિંગ મશીનો દ્વારા કરવામાં આવશે. બાકીના 5 કિમી વિભાગનું નિર્માણ ન્યૂ ઑસ્ટ્રિયન ટનલિંગ મેથડ (NATM) દ્વારા પહેલેથી જ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે.

વિક્રોલીથી લોન્ચ કરાયેલ આ TBM 6 કિમી લાંબી સિંગલ-ટ્યુબ ટનલનું નિર્માણ કરશે, જેમાં બુલેટ ટ્રેનની અપ અને ડાઉન બંને ટ્રેકનો સમાવેશ થશે. તેના માર્ગ દરમિયાન આ મશીન બહુમાળી ઇમારતો, રસ્તાઓ, મીઠી નદી તથા અન્ય મહત્વપૂર્ણ શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓની નીચેથી પસાર થશે.

આ TBM ભારતના રેલવે ટનલ નિર્માણ માટે અત્યાર સુધી ઉપયોગમાં લેવાયેલા સૌથી મોટા મશીનોમાંનું એક છે. તેનો કટરહેડ 13.6 મીટર વ્યાસ ધરાવે છે, જે ચાર માળની ઇમારત જેટલી ઊંચાઈને સમાન છે. તેનું કુલ વજન આશરે 3,100 ટન છે, જે લગભગ 500 એશિયન હાથીઓના વજન જેટલું છે, જ્યારે તેની કુલ લંબાઈ 96 મીટર છે, જે લગભગ ફૂટબોલ મેદાનની લંબાઈ જેટલી છે.

આ મશીનમાં કટર વ્હીલ/હેડ, મેઈન બેરિંગ, જૉ ક્રશર, ઇરેક્ટર, મેઈન શીલ્ડ, ટેલ શીલ્ડ અને ટનલિંગ કામગીરીને સહાયતા આપતી ચાર વિશેષ ગેન્ટ્રીઓ જેવા મુખ્ય ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે.

કટર વ્હીલ 4 RPM (પ્રતિ મિનિટ 4 પરિભ્રમણ)ની ઝડપે ફરે છે.

આ પ્રોજેક્ટમાં ઉપયોગમાં લેવાતી મશીન મિક્સશીલ્ડ TBM (Mixshield TBM) છે, જે અદ્યતન સ્લરી આધારિત ટનલિંગ સિસ્ટમ છે. આ મશીન ખાસ કરીને મિશ્ર ભૂસ્તરીય પરિસ્થિતિઓ અને ઊંચા ભૂગર્ભ જળદબાણ ધરાવતા વિસ્તારોમાં મોટા વ્યાસની ટનલ બનાવવા માટે રચાયેલ છે.

મિક્સશીલ્ડ ટેક્નોલોજી દબાણયુક્ત બેન્ટોનાઇટ સ્લરીનો ઉપયોગ કરીને ખોદકામ દરમિયાન ટનલના આગળના ભાગને સ્થિર રાખે છે. આ ટેક્નોલોજી જટિલ ભૂસ્તરીય પરિસ્થિતિઓ અને ગીચ વસ્તીવાળા શહેરી વિસ્તારોમાં સુરક્ષિત અને અસરકારક ટનલ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય છે.

મુંબઈ ઉપનગર વિભાગ માટે આ ટેક્નોલોજીની પસંદગી કરવામાં આવી છે કારણ કે તે જમીનના ધસારા (Ground Settlement)ને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરે છે અને સપાટી પરના વિક્ષેપને ન્યૂનતમ રાખે છે.

આ TBMનો એક મુખ્ય લાભ એ છે કે તે ટનલનું ખોદકામ અને પ્રીકાસ્ટ કૉન્ક્રિટ સેગમેન્ટ રિંગની સ્થાપના એકસાથે કરે છે. આ પ્રક્રિયા નિર્માણને વધુ સુરક્ષિત, ઝડપી અને કાર્યક્ષમ બનાવે છે.

TBMના લોન્ચ માટે વિક્રોલીમાં 56 મીટર ઊંડો શાફ્ટ બનાવવામાં આવ્યો છે, જે જમીનની નીચે લગભગ 20 માળની ઇમારત જેટલો ઊંડો છે.

આ શાફ્ટ વિસ્તારમાં વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, સ્લરી ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, બેન્ટોનાઇટ સ્ટોરેજ ટાંકો, સમર્પિત પાવર સબસ્ટેશન, બેકઅપ જનરેટર સેટ, ગ્રાઉટિંગ માટે રેડી-મિક્સ કૉન્ક્રિટ પ્લાન્ટ, સ્લરી ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ, સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, બેકઅપ ગેન્ટ્રીઓ તથા અન્ય લોજિસ્ટિક્સ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી છે.

ટનલિંગ કામગીરી સુરક્ષિત રીતે પૂર્ણ થાય અને આસપાસની ઇમારતો તથા માળખાં સુરક્ષિત રહે તે માટે આધુનિક રિયલ-ટાઈમ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. તેમાં Surface Settlement Points (SSP), Optical Displacement Sensors (ODS)/Tilt Meters, Bi-Reflective Targets (BRT/3D Targets), Strain Gauges અને Seismographs જેવા ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ઠાણે જિલ્લાના મહાપે ખાતે 11.17 હેક્ટર વિસ્તારમાં સમર્પિત કાસ્ટિંગ યાર્ડ કાર્યરત છે, જ્યાં 16 કિમી TBM ટનલ માટે ટનલ લાઇનિંગ સેગમેન્ટનું ઉત્પાદન કરવામાં આવી રહ્યું છે.

આ પ્રોજેક્ટ માટે કુલ 77,000 કૉન્ક્રિટ સેગમેન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે, જેના દ્વારા 7,700 ટનલ રિંગ બનાવવામાં આવશે. દરેક રિંગમાં 9 વક્ર સેગમેન્ટ અને 1 કી સેગમેન્ટ હોય છે. દરેક સેગમેન્ટ 2 મીટર પહોળું અને 500 મીમી જાડું છે, જ્યારે એક સંપૂર્ણ રિંગનું વજન લગભગ 100 ટન છે.

TBM દ્વારા બનાવવામાં આવતો ટનલ વિભાગ સંપૂર્ણપણે વોટરપ્રૂફ તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવી રહ્યો છે. સાથે સાથે માળખાકીય કામગીરી, ભૂગર્ભ જળના વર્તન અને સમગ્ર નિર્માણ સલામતી માટે સતત રિયલ-ટાઈમ મોનિટરિંગની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

ટનલમાં પાણીના પ્રવેશને રોકવા માટે ટનલ લાઇનિંગમાં ડબલ-લેયર EPDM (Ethylene Propylene Diene Monomer) ગાસ્કેટ તેમજ હાઇડ્રોફિલિક સીલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે લાંબા ગાળાની મજબૂતી, સુરક્ષા અને વિશ્વસનીયતા સુનિશ્ચિત કરે છે.