प्रकाशन दिनांक: Sat, 18/07/2026 - 16:19

मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी महाराष्ट्रातील सावली (घणसोली) येथून विक्रोळीच्या दिशेने दुसऱ्या टनेल बोरिंग मशीनने (टीबीएम) आजपासून भुयारीकरणाचे काम सुरू केले आहे. एकूण 10 किमी अंतरापैकी 7 किमीचा भाग ठाणे खाडीखालील पाण्याखालचा बोगदा असेल. कोणत्याही रेल्वे कॉरिडॉरसाठी असणारा हा भारतातील पहिला पाण्याखालचा बोगदा ठरेल.

या प्रकल्पाच्या एकूण 21 किमी लांबीच्या भूमिगत बोगद्याच्या भागापैकी मुंबईतील सावली (घणसोली) आणि वांद्रे कुर्ला कॉम्प्लेक्स (बीकेसी) दरम्यानचा 16 किमीचा भाग टनेल बोरिंग मशीन (टीबीएम) वापरून तयार केला जाईल. पहिल्या टीबीएम ने 05 जुलै 2026 रोजी विक्रोळीकडून बीकेसी च्या दिशेने आपली 6 किमीची मोहीम आधीच सुरू केली आहे. उर्वरित 5 किमीचा भाग एनएटीएम पद्धतीने आधीच पूर्ण झाला आहे.

हे टीबीएम भारतातील रेल्वे बोगदा बांधणीसाठी आतापर्यंत वापरल्या गेलेल्या सर्वात मोठ्या मशीनपैकी एक आहे. यामध्ये 13.6 मीटर व्यासाचे (एका 4 मजली इमारतीच्य उंचीइतके) एक अवाढव्य कटरहेड आहे, त्याचे वजन 3,200 टन (500 आशियाई हत्तींच्या वजनाइतके) आहे आणि त्याची एकूण लांबी 96 मीटर (105 मीटरच्या फुटबॉल मैदानाशी तुलना करण्यायोग्य) आहे.

या मशीनमध्ये कटर व्हील/हेड, मेन बेअरिंग, जॉ क्रशर, इरेक्टर, मेन शील्ड, टेल शील्ड आणि भुयारीकरण ऑपरेशन्सना सपोर्ट करणाऱ्या 4 विशेष गॅन्ट्रीजसह अनेक महत्त्वाचे घटक समाविष्ट आहेत.

हे मशीन मिक्सशील्ड प्रकारातील, सेमी-ऑटोमॅटिक आणि स्लरी-बेस्ड टीबीएम म्हणून कॉन्फिगर केलेले आहे. मिक्सशील्ड पद्धत उत्खननादरम्यान बोगद्याचा समोरील भाग स्थिर ठेवण्यासाठी दाबयुक्त लिक्विड बेंटोनाईट स्लरी सर्किटचा वापर करते. क्लिष्ट आणि आव्हानात्मक भूगर्भीय परिस्थितींमधून मार्ग काढण्यासाठी हे एक अत्यंत विश्वासार्ह आणि सिद्ध झालेले तंत्रज्ञान आहे.

मुंबई उपनगरीय क्षेत्रातील जमिनीची होणारी झीज घट्टपणे नियंत्रित ठेवण्याच्या आणि पृष्ठभागावरील अडथळे कमी करण्याच्या उत्कृष्ट क्षमतेमुळे, शहरी मुंबई उपनगर क्षेत्रात भुयारीकरणासाठी हे मिक्सशील्ड तंत्रज्ञान विशेषतः स्वीकारले गेले आहे.

प्रगत सेमी-कंटिन्युअस ॲडव्हान्स (एससीए) प्रणालीसह एकत्रित केलेले हे टीबीएम, बोगद्याच्या भागाचे रिंग-बिल्डिंग ऑपरेशन्स आणि बोगद्याचे उत्खनन एकाच वेळी आणि सुरक्षितपणे करण्यास अनुमती देते. ही एकाच वेळी होणारी प्रक्रिया निव्वळ प्रगतीचा वेग वाढवते आणि काम जलद गतीने पूर्ण होण्यासाठी बांधकाम वेळापत्रक सुव्यवस्थित करते.

टीबीएम च्या लाँचिंगसाठी, मुंबईतील सावली येथे जमिनीच्या पातळीखाली 39 मीटर खोल शाफ्ट—म्हणजेच 12 मजली इमारतीइतका खोल खड्डा—तयार करण्यात आला आहे.

शाफ्टमधील मर्यादित जागेचा योग्य वापर करण्यासाठी, टीबीएम चे भाग सुटे करून खाली उतरवण्यात आले. गॅन्ट्रीज आधी खाली उतरवण्यात आल्या आणि आधीच बांधलेल्या एनएटीएम बोगद्याच्या आत ढकलल्या गेल्या. त्यानंतर मेन शील्ड आणि कटरहेड खाली उतरवण्यात आले.

ट्रेलिंग बॅकअप सिस्टममध्ये शील्डच्या पाठीमागील ऑपरेशन्सना सपोर्ट करणाऱ्या 4 डबल-स्टोरी गॅन्ट्रीज समाविष्ट आहेत. या गॅन्ट्रीज साधारणपणे 18-20 मीटर लांबीच्या असतात आणि टीबीएम शील्डच्या मागे दुय्यम सपोर्ट सिस्टम ठेवतात, जसे की रोलर क्रशर, प्रायमरी स्लरी पंप, प्रायमरी मशीन हायड्रॉलिक्स, ऑपरेटर केबिन, प्रायमरी ग्राउटिंग पंप/टँक, आणि पॉवर सिस्टम, इमर्जन्सी रेफ्युज चेंबर्स, एअर डक्ट कॅसेट, वर्कबेंचसह ओपन वर्कशॉप एरिया, केबल ट्रे आणि होज रील्स इत्यादी.

या टीबीएम मध्ये मिथेन (2 सेन्सर्स), ऑक्सिजन (1 सेन्सर), कार्बन मोनॉक्साइड (1 सेन्सर) आणि कार्बन डायऑक्साइड (1 सेन्सर) चा मागोवा घेणारी मल्टी-गॅस रिअल-टाइम मॉनिटरिंग सिस्टम बसवली आहे. अग्निसुरक्षेमध्ये ऑटोमॅटिक फायर डिटेक्शन सिस्टम, थेट मुख्य इलेक्ट्रिकल डिस्ट्रिब्युशन पॅनल्स आणि हायड्रॉलिक पॉवर पॅक्सवर तैनात केलेली ऑटोमॅटिक एक्स्टिंग्युशिंग (अग्निशामक) सिस्टम, सेफ्टी वॉटर कर्टन आणि नियुक्त केलेल्या सुटका मार्गावर सक्रिय स्प्रिंकलर नेटवर्क समाविष्ट आहे.

शाफ्ट एरिया टीबीएम ऑपरेशन्ससाठी आवश्यक असलेल्या अनेक सपोर्ट सिस्टम्सने सुसज्ज आहे, ज्यामध्ये: वॉटर ट्रीटमेंट प्लांट, स्लरी ट्रीटमेंट प्लांट, बेंटोनाईट स्टोरेज टँक्स, डेडिकेटेड पॉवर सबस्टेशन, बॅकअप जनरेटर सेट्स, ग्राउटिंगसाठी रेडी-मिक्स काँक्रीट प्लांट, स्लरी ट्रान्सपोर्ट सिस्टम, सीवेज ट्रीटमेंट प्लांट आणि इतर लॉजिस्टिक इन्फ्रास्ट्रक्चरचा समावेश आहे.

सुरक्षित भुयारीकरण सुनिश्चित करण्यासाठी आणि जवळील संरचनांचे संरक्षण करण्यासाठी एक सर्वसमावेशक रिअल-टाइम मॉनिटरिंग सिस्टम स्थापित करण्यात आली आहे. वापरली जाणारी उपकरणे पुढीलप्रमाणे आहेत: सरफेस सेटलमेंट पॉइंट्स (एसएसपी), ऑप्टिकल डिस्प्लेसमेंट सेन्सर्स (ओडीएस) / टिल्ट मीटर्स, बाय-रिफ्लेक्टिव्ह टार्गेट (बीआरटी /3D टार्गेट्स), स्ट्रेन गेज, व्हायब्रेशन आणि भूकंपीय लहरींचे निरीक्षण करण्यासाठी सिस्मोग्राफ.

टीबीएम चा वापर करून उत्खनन केलेला बोगद्याचा भाग पूर्णपणे वॉटरप्रूफ रचना म्हणून डिझाइन केला जात आहे. स्ट्रक्चरल परफॉर्मन्स, भूगर्भातील पाण्याच्या हालचाली आणि एकंदरीत बांधकाम सुरक्षेसाठी सतत रिअल-टाइम मॉनिटरिंग सिस्टम देखील स्थापित केल्या आहेत.

बोगद्यात पाणी शिरू नये म्हणून, बोगद्याच्या अस्तराला हायड्रोफिलिक सील्ससह डबल-लेअर इथिलीन प्रोपिलिन डायन मोनोमर (ईपीडीएम) गॅस्केट्स वापरून संरक्षित केले जात आहे, ज्यामुळे बोगद्याची दीर्घकालीन टिकाऊपणा आणि सुरक्षितता सुनिश्चित होते.