प्रकाशन दिनांक: 20-06-2025

नॅशनल हाय-स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NHSRCL) ने मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरच्या महाराष्ट्र विभागामध्ये—विशेषतः डहाणू (महाराष्ट्र) येथील साखरे गावापाशी—४० मीटर लांबीचा पहिला 'फुल स्पॅन प्री-स्ट्रेस्ड काँक्रीट' (PSC) बॉक्स गर्डर यशस्वीरित्या उभारला आहे.

या कॉरिडॉरचा महाराष्ट्र विभाग १५६ किमी लांबीचा असून, त्यामध्ये खालील बाबींचा समावेश आहे:

• वांद्रे कुर्ला संकुल (मुंबई) येथे एक भूमिगत स्थानक
• मुंबईतील वांद्रे कुर्ला संकुल आणि ठाण्यातील शिलफाटा यांच्या दरम्यान २१ किमी लांबीचा बोगदा
• शिलफाटा ते झरोली गाव (महाराष्ट्र-गुजरात सीमा) पर्यंत १३५ किमी लांबीचा उन्नत मार्ग (Elevated alignment), ज्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:
  • १२४ किमी लांबीचा व्हायाडक्ट (उन्नत पूल), ज्यामध्ये:
  • १०३ किमी लांबीच्या व्हायाडक्टसाठी २,५७५ FSLM गर्डर्सचा वापर
  • १७ किमी लांबीसाठी 'सेगमेंटल गर्डर्स'चा वापर
  • राष्ट्रीय महामार्ग, DFCC, भारतीय रेल्वे आणि उल्हास नदीवर २.३ किमी लांबीचे पोलादी पूल
  • ठाणे, विरार आणि बोईसर येथील ३ बुलेट ट्रेन स्थानकांसाठी १.३ किमी जागा
• ११ किमी लांबीचा असा भाग, ज्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:
  • ७ पर्वतीय बोगद्यांसाठी ६ किमी जागा
  • ५ किमी लांबीच्या विशेष मृदा संरचना (Special earth structures)

प्रत्येक ४०-मीटर-लांबीच्या PSC बॉक्स गर्डरचे वजन सुमारे ९७० मेट्रिक टन आहे; यामुळे हा गर्डर भारतातील बांधकाम क्षेत्रातील सर्वात जड गर्डर ठरला आहे. ३९० घनमीटर काँक्रीट आणि ४२ मेट्रिक टन पोलाद वापरून, हे गर्डर्स कोणत्याही 'जोडांशिवाय' (construction joints) एकसंध अशा एकाच घटकाच्या स्वरूपात तयार (cast) केले जातात.

बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी 'फुल-स्पॅन गर्डर्स'ना प्राधान्य दिले जाते, कारण त्यांच्या वापरामुळे बांधकामाचा वेग 'सेगमेंटल गर्डर्स'च्या तुलनेत १० पटीने अधिक वाढवणे शक्य होते.

हे 'फुल-स्पॅन प्री-कास्ट बॉक्स गर्डर्स' उभारण्यासाठी (launch करण्यासाठी) 'स्ट्रॅडल कॅरियर्स', 'ब्रिज लाँचिंग गँट्रीज', 'गर्डर ट्रान्सपोर्टर्स' आणि 'लाँचिंग गँट्रीज' यांसारख्या विशेष, स्वदेशी बनावटीच्या अवजड यंत्रसामग्रीचा वापर केला जात आहे.

पुरवठा अखंडित राहावा याची खात्री करण्यासाठी, गर्डर्सचे कास्टिंग (साच्यात ओतकाम) आगाऊ केले जात आहे आणि त्यांना विशेष कास्टिंग यार्ड्समध्ये पद्धतशीरपणे रचून ठेवले जात आहे.

शिलफाटा आणि गुजरात-महाराष्ट्र सीमेदरम्यानच्या मार्गावर (अलाइनमेंटवर) एकूण १३ कास्टिंग यार्ड्सचे नियोजन करण्यात आले आहे; त्यापैकी ५ यार्ड्स सध्या कार्यरत आहेत.

ही सिद्ध झालेली कार्यपद्धती (तंत्रज्ञान) एप्रिल २०२१ पासून 'बुलेट ट्रेन' प्रकल्पासाठी वापरली जात आहे, ज्यामुळे गुजरातमध्ये आतापर्यंत पूर्ण झालेल्या एकूण ३०७ किमी लांबीच्या व्हायाडक्टच्या (उन्नत मार्गाच्या) उभारणीत मोलाचे योगदान मिळाले आहे.

विरार आणि बोईसर स्थानकांवर 'स्लॅब कास्टिंग'चे पहिले काम पूर्ण होणे, हा अलीकडील काळातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे.

---