प्रकाशन दिनांक: 08-04-2026
एका अभूतपूर्व आणि अद्वितीय मोहिमेअंतर्गत, मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी मणिनगर येथे अहमदाबाद-वडोदरा रेल्वे मार्गावरून, सुमारे १३६० मेट्रिक टन वजनाचा—जो अशा प्रकारच्या बीम्सपैकी सर्वात जड मानला जातो—असा एक 'प्रीकास्ट-प्रीस्ट्रेस्ड पोर्टल बीम' (गर्डर) यशस्वीरित्या बसवण्यात आला आहे.
हा पोर्टल बीम एक 'प्रीकास्ट काँक्रीट' रचना असून, त्याची लांबी ३४ मीटर आहे आणि त्याचा आडछेद (cross-section) ५.५ मीटर × ४.५ मीटर इतका आहे. मणिनगर रेल्वे स्थानकाजवळ अशा एकूण पाच बीम्स बसवण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. हे बीम्स कामाच्या ठिकाणीच (site) पूर्व-निर्मित (precast) केले जात आहेत आणि त्यानंतर त्यांना अवजड व एकात्मिक घटक म्हणून उभारले जात आहे.
बीम बसवण्याची (launching) ही संपूर्ण प्रक्रिया अत्यंत कडक सुरक्षा नियमांचे पालन करून, अवघ्या ३.५ तासांच्या अत्यंत कमी कालावधीत पार पाडण्यात आली. भारतीय रेल्वेशी योग्य समन्वय साधून, रेल्वे वाहतूक आणि विद्युत पुरवठा पूर्णपणे थांबवून (full traffic and power block) ही कामगिरी साध्य करण्यात आली. यापूर्वी, हीच प्रक्रिया राबवण्यासाठी सहा महिन्यांपर्यंत चालणाऱ्या दीर्घकालीन 'सावधगिरीच्या आदेशांची' (caution orders) आणि जवळपास ९ तासांच्या 'ब्लॉक' कालावधीची आवश्यकता असेल, असे नियोजन करण्यात आले होते. परंतु, अत्यंत काटेकोर नियोजन आणि प्रक्रियेचे इष्टतमीकरण (optimization) केल्यामुळे, अहमदाबाद-वडोदरा विभागातील दोन्ही मार्गांसाठी ही प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी लागणारा वेळ लक्षणीयरीत्या कमी करून केवळ ३.५ तासांवर आणण्यात आला.
बीम उचलण्याची ही प्रक्रिया मुख्यत्वे २२०० मेट्रिक टन क्षमतेच्या 'क्रॉलर क्रेन'चा वापर करून पार पाडण्यात आली. या मुख्य उपकरणाला सहाय्य करण्यासाठी २६० टन क्षमतेची राखीव क्रेन (standby crane), ८० टन क्षमतेची क्रेन, 'मॅन लिफ्टर्स' आणि अँकरिंग फ्रेम्ससह सुसज्ज अशी 'लिफ्टर बीम प्रणाली' यांसारख्या पूरक यंत्रसामग्रीचाही वापर करण्यात आला.
प्रचंड भार सुरक्षितपणे हाताळण्यासाठी, उचलण्याच्या व्यवस्थेमध्ये ७५ मिमी व्यासाच्या प्रीस्ट्रेस्ड मॅकॅलॉय बार, लिफ्टिंग बीम आणि हेवी-ड्यूटी स्लिंग्सचा वापर करण्यात आला.
या ऑपरेशनमध्ये अनेक अभियांत्रिकी आव्हाने आहेत, ज्यात सुमारे १३६० मेट्रिक टन वजनाची अति-जड उचल हाताळणे समाविष्ट आहे — जी भारतीय रेल्वेच्या पायाभूत सुविधांवर करण्यात आलेल्या सर्वात जड उचलींपैकी एक आहे — तसेच संपूर्ण उभारणी कमी वेळेत पूर्ण करण्याची आवश्यकताही आहे.
कामासाठी मर्यादित जागा, ओव्हरहेड इक्विपमेंट (OHE) ची उपस्थिती आणि अनेक सक्रिय रेल्वे मार्ग यांमुळे अतिरिक्त गुंतागुंत निर्माण होते, या सर्वांसाठी अंदाजे १५ मीटर उंचीच्या पियरवर बीम बसवताना उच्च अचूकता, रेल्वे अधिकाऱ्यांशी रिअल-टाइम समन्वय, रिडंडंट लिफ्टिंग सिस्टीमची तैनाती आणि रिगिंगची कठोर तपासणी, बीमच्या मोठ्या उघड्या पृष्ठभागामुळे वाऱ्याच्या वेगावर सतत देखरेख, आणि सुरक्षित व अचूक स्थापना सुनिश्चित करण्यासाठी अचूक सर्वेक्षण आणि अलाइनमेंट नियंत्रणाची आवश्यकता असते.
संबंधित चित्रे