प्रकाशन दिनांक: 07-12-2020

NHSRCL दिल्ली-वाराणसी हाय-स्पीड रेल्वे कॉरिडॉरसाठी 'LiDAR' सर्वेक्षण तंत्रज्ञान वापरणार

नॅशनल हाय-स्पीड रेल्वे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NHSRCL) हे प्रस्तावित दिल्ली-वाराणसी हाय-स्पीड रेल्वे (DVHSR) कॉरिडॉरच्या 'सविस्तर प्रकल्प अहवाला'च्या (DPR) तयारीसाठी आवश्यक असलेले जमिनीवरील सर्वेक्षण करण्यासाठी, हेलिकॉप्टरवर बसवलेल्या लेझर-सज्ज उपकरणांचा वापर करणारे 'लाईट डिटेक्शन अँड रेंजिंग' (LiDAR) सर्वेक्षण तंत्रज्ञान अवलंबणार आहे.

कोणत्याही रेखीय पायाभूत सुविधा प्रकल्पासाठी 'अलाइनमेंट' (मार्गरेषा) किंवा जमिनीवरील सर्वेक्षण ही एक अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया असते; कारण यातून मार्गरेषेच्या आसपासच्या क्षेत्रांविषयी अचूक तपशील प्राप्त होतात. हे तंत्रज्ञान अचूक सर्वेक्षण निष्कर्ष मिळवण्यासाठी लेझर डेटा, GPS डेटा, उड्डाणाचे मापदंड (flight parameters) आणि प्रत्यक्ष छायाचित्रे यांच्या संयोजनाचा वापर करते. या सर्वेक्षणातील निष्कर्षांच्या आधारेच प्रकल्पाची उभी व आडवी मार्गरेषा, विविध संरचना, स्थानके व डेपोची ठिकाणे, जमिनीची आवश्यकता, प्रकल्पबाधित भूखंड/इमारतींची ओळख आणि 'राईट ऑफ वे' (RoW - जमिनीचा वापर करण्याचा अधिकार) या बाबी निश्चित केल्या जातात.

भारतातील कोणत्याही रेल्वे प्रकल्पात सर्वप्रथम 'मुंबई-अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल्वे' (MAHSR) कॉरिडॉरसाठी हवाई LiDAR सर्वेक्षण तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला होता; याचे मुख्य कारण म्हणजे या तंत्रज्ञानाची असलेली उच्च अचूकता. MAHSR च्या मार्गरेषेसाठी जमिनीवरील सर्वेक्षण अवघ्या १२ आठवड्यांत पूर्ण झाले होते, तर पारंपारिक सर्वेक्षण पद्धतींचा वापर केल्यास यासाठी १० ते १२ महिन्यांचा कालावधी लागला असता.

प्रकल्पाची प्रचंड व्याप्ती आणि DVHSR कॉरिडॉरचा DPR सादर करण्यासाठी निश्चित केलेल्या कालमर्यादेचे पालन करण्याची आवश्यकता, या बाबी लक्षात घेऊन हवाई LiDAR तंत्रज्ञानाचा वापर करून जमिनीवरील सर्वेक्षण कार्य यापूर्वीच सुरू करण्यात आले आहे. जमिनीवर संदर्भ बिंदू (reference points) निश्चित करण्यात आले असून, हेलिकॉप्टरवर बसवलेल्या उपकरणांच्या साहाय्याने डेटा संकलनाचे काम १३ डिसेंबर २०२० पासून (हवामानाची स्थिती अनुकूल असल्यास) टप्प्याटप्प्याने सुरू केले जाईल.

हेलिकॉप्टरच्या उड्डाणांसाठी आवश्यक असलेल्या परवानग्या संरक्षण मंत्रालयाकडून प्राप्त करण्यात आल्या असून, सध्या विमान आणि त्यावरील उपकरणांची तपासणी करण्याचे काम सुरू आहे.

प्रस्तावित दिल्ली-वाराणसी हाय-स्पीड रेल्वेची मार्गरेषा ही विविध प्रकारच्या भौगोलिक प्रदेशांतून (terrains) जात आहे. यामध्ये दाट लोकवस्तीचे शहरी व ग्रामीण भाग, महामार्ग, रस्ते, घाट, नद्या आणि 'ग्रीनफील्ड' (नव्याने विकसित होणारे) पट्टे यांचा समावेश असल्याने, हे सर्वेक्षण कार्य अत्यंत आव्हानात्मक ठरले आहे.

दिल्ली-वाराणसी हाय-स्पीड रेल्वे कॉरिडॉरचा 'सविस्तर प्रकल्प अहवाल' (DPR) तयार करण्याची जबाबदारी रेल्वे मंत्रालयाने NHSRCL कडे सोपवली आहे.

या कॉरिडॉरची अंदाजित लांबी सुमारे ८०० किमी असून, त्याचा अंतिम मार्ग आणि स्थानकांची ठिकाणे सरकारशी सल्लामसलत करून निश्चित केली जातील.