प्रकाशन दिनांक: Sat, 13/06/2026 - 00:00

मुंबई–अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पामध्ये पर्वतीय बोगद्यांच्या पोर्टलवर टनेल हूड बसविण्यात येत आहेत. भारतातील रेल्वे बोगद्यांसाठी अशा प्रकारचे टनेल हूड तंत्रज्ञान प्रथमच डिझाइन करून अंमलात आणण्यात आले आहे.

मुंबई–अहमदाबाद बुलेट ट्रेन कॉरिडॉर आव्हानात्मक भूप्रदेशातून जातो आणि यात महाराष्ट्रातील सात पर्वतीय बोगदे तसेच गुजरातमधील एक पर्वतीय बोगदा समाविष्ट आहे. या सर्व बोगद्यांच्या दोन्ही टोकांना टनेल हूड प्रदान करण्यात येत आहेत.

टनेल हूडची आवश्यकता का आहे?

जेव्हा हाय-स्पीड ट्रेन बोगद्यात प्रवेश करते, तेव्हा ती आपल्या पुढे मोठ्या प्रमाणात हवा ढकलते, अगदी सिलेंडरमधील पिस्टनप्रमाणे. हवेच्या या अचानक संकुचनामुळे दाबलहरी (Pressure Waves) निर्माण होतात, ज्या बोगद्यातून प्रवास करतात. जर त्यांचे योग्य नियंत्रण केले नाही, तर ट्रेन बोगद्यातून बाहेर पडताना मोठा धडाका स्वरूपाचा आवाज (Tunnel Boom) निर्माण होऊ शकतो.

टनेल हूड हे मोकळे वातावरण आणि बोगद्याच्या मर्यादित जागेमधील संक्रमण क्षेत्र (Transition Zone) म्हणून कार्य करते. हे हवेला हळूहळू आत-बाहेर जाण्याची परवानगी देते, ज्यामुळे दाबातील बदल नियंत्रित होतात आणि संपूर्ण प्रणालीची एअरोडायनॅमिक कार्यक्षमता सुधारते.

बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरवरील टनेल हूड खालील उद्देशांसाठी डिझाइन करण्यात आले आहेत:

•  हाय-स्पीड ट्रेन बोगद्यातून बाहेर पडताना निर्माण होणारा टनेल बूम आणि आवाज कमी करणे.
•  आसपासच्या परिसरातील लोकांवरील परिणाम कमी करणे.
•  अतिवेगाने धावणाऱ्या ट्रेनचे सुरक्षित आणि कार्यक्षम संचालन सुनिश्चित करणे.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, टनेल हूड ट्रेन आणि हवेला एकमेकांशी हळूहळू जुळवून घेण्यास मदत करते, ज्यामुळे हाय-स्पीड रेल्वे प्रवास अधिक शांत, सुरळीत आणि आरामदायक बनतो.

विशेष प्रेशर-रिलीफ ओपनिंग्स

या टनेल हूडचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काळजीपूर्वक डिझाइन केलेले प्रेशर-रिलीफ व्हेंट्स किंवा खिडक्या.

या खिडक्या किंवा ओपनिंग्स ट्रेन बोगद्यात प्रवेश करताना संकुचित हवेचा काही भाग हळूहळू वातावरणात बाहेर जाऊ देतात. त्यामुळे दाबलहरींची तीव्रता कमी होते, टनेल बूम कमी होतो आणि हवेचा प्रवाह अधिक सुरळीत राहतो.

भारतात जागतिक हाय-स्पीड रेल तंत्रज्ञानाचा वापर

ज्या देशांमध्ये बुलेट ट्रेन 300 किमी/तास पेक्षा अधिक वेगाने धावतात, त्या देशांच्या हाय-स्पीड रेल प्रणालींमध्ये टनेल हूड हे सामान्य वैशिष्ट्य आहे. मुंबई–अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पात याचा वापर प्रगत अभियांत्रिकी उपाययोजना आणि आंतरराष्ट्रीय सर्वोत्तम पद्धतींचा अवलंब दर्शवितो, ज्यामुळे सुरक्षा, आराम आणि पर्यावरणीय कार्यक्षमतेचे जागतिक दर्जाचे मानक सुनिश्चित होतात.

पर्वतीय बोगद्यांच्या टनेल हूडचे तपशील