प्रकाशन दिनांक: 07-09-2025

नॅशनल हाय-स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (NHSRCL) ने मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरच्या महाराष्ट्र विभागामध्ये, 'फुल स्पॅन लॉन्चिंग गँट्री' (FSLG) चा वापर करून ४० मीटर लांबीचा पहिला 'फुल स्पॅन प्री-स्ट्रेस्ड काँक्रीट' (PSC) बॉक्स गर्डर यशस्वीरित्या बसवला आहे. ही प्रक्रिया ६ सप्टेंबर २०२५ रोजी महाराष्ट्रातील डहाणू तालुक्यातील साखरे गावाजवळ पार पडली.

बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरचा महाराष्ट्र विभाग १५६ किमी लांबीचा असून, यामध्ये शिलफाटा ते महाराष्ट्र-गुजरात सीमेवरील झरोली गावापर्यंतच्या १३५ किमी लांबीच्या उन्नत (elevated) मार्गाचा समावेश आहे. यापैकी, १०३ किमी लांबीचा उन्नत मार्ग (viaduct) २५७५ 'फुल स्पॅन गर्डर्स' वापरून बांधण्याचे नियोजन आहे; यातील प्रत्येक गर्डर ४० मीटर लांब असून त्याचे वजन अंदाजे ९७० मेट्रिक टन आहे.

या विभागातील इतर प्रमुख संरचनांमध्ये १७ किमी लांबीचे 'सेगमेंटल गर्डर्स', २.३ किमी लांबीचे पोलादी पूल, ३ स्थानके, ७ डोंगराळ बोगदे (अंदाजे ६ किमी) आणि विशेष मृदा-आधारित संरचनांचा समावेश आहे.

शिलफाटा आणि गुजरात-महाराष्ट्र सीमेदरम्यानच्या मार्गावर एकूण १३ 'कास्टिंग यार्ड्स' (गर्डर निर्मिती केंद्रे) उभारण्याचे नियोजन आहे; यापैकी ५ कास्टिंग यार्ड्स सध्या कार्यरत आहेत.

ही प्रगत 'फुल स्पॅन गर्डर' तंत्रज्ञान एप्रिल २०२१ पासून बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी वापरले जात असून, गुजरातमध्ये ३१९ किमी लांबीचा उन्नत मार्ग पूर्ण करण्यात या तंत्रज्ञानाने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

'फुल स्पॅन गर्डर्स' विषयी अतिरिक्त माहिती

प्रत्येक ४०-मीटर-लांब PSC बॉक्स गर्डरचे वजन सुमारे ९७० मेट्रिक टन असते; यामुळे, भारतातील बांधकाम क्षेत्रात वापरल्या जाणाऱ्या सर्वात अवजड संरचनांपैकी ही एक ठरते.

हे गर्डर्स सुमारे ३९० घनमीटर काँक्रीट आणि ४२ मेट्रिक टन पोलादाचा वापर करून, कोणत्याही 'जोड-सांध्यांशिवाय' (construction joints) एकसंध घटक म्हणून ओतले जातात. बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी 'पूर्ण-विस्तार गर्डर्स' (Full span girders) वापरण्यास प्राधान्य दिले जाते; कारण 'खंडीय गर्डर्स'च्या (segmental girders) तुलनेत यांच्यामुळे बांधकामाचा वेग १० पटीने वाढवणे शक्य होते. हे गर्डर्स 'स्ट्रॅडल कॅरियर्स', 'ब्रिज लाँचिंग गँट्रीज', 'गर्डर ट्रान्सपोर्टर्स' आणि 'लाँचिंग गँट्रीज' यांसारख्या विशेष स्वदेशी यंत्रसामग्रीचा वापर करून बसवले जातात. कामाचा पुरवठा अखंडित राहावा यासाठी, हे गर्डर्स आगाऊच ओतले जातात आणि त्यासाठीच राखीव असलेल्या 'कास्टिंग यार्ड्स'मध्ये पद्धतशीरपणे साठवून ठेवले जातात.

महाराष्ट्रातील बुलेट ट्रेन प्रकल्पाची प्रगती

(दिनांक ०५ सप्टेंबर २०२५ रोजीच्या स्थितीनुसार)

• ठाणे, विरार आणि बोईसर या तिन्ही उन्नत स्थानकांचे (elevated stations) बांधकाम वेगाने सुरू आहे. विरार आणि बोईसर स्थानकांसाठीचा पहिला स्लॅब (छत) टाकण्याचे काम पूर्ण झाले आहे.
• अनेक ठिकाणी खांबांचे पायाभरणी आणि खांब उभारणीचे काम सुरू असून, आतापर्यंत सुमारे ४८ किमी लांबीचे खांब उभारून पूर्ण झाले आहेत.
• पालघर जिल्ह्यातील डहाणू परिसरातून 'फुल स्पॅन बॉक्स गर्डर लॉन्चिंग' पद्धतीचा वापर करून उड्डाणपूल (Viaduct) बांधण्याचे काम सुरू झाले आहे.
• पालघर जिल्ह्यात ७ डोंगराळ बोगद्यांसाठी उत्खननाचे काम सुरू असून, एकूण ६ किमी लांबीपैकी सुमारे २.१ किमी काम पूर्ण झाले आहे.
• वैतरणा, उल्हास आणि जगानी या नद्यांवरील पुलांचे बांधकाम सुरू झाले आहे.
• वांद्रे-कुर्ला संकुल (BKC) आणि शिलफाटा यांच्या दरम्यान २१ किमी लांबीचा भुयारी/समुद्राखालील बोगदा बांधला जात असून, यामध्ये ठाणे खाडीखालून जाणाऱ्या ७ किमी लांबीच्या समुद्राखालील टप्प्याचा समावेश आहे.
• २१ किमीच्या या बोगदा कामापैकी १६ किमी काम 'टनेल बोरिंग मशीन्स' (TBM) वापरून, तर ५ किमी काम 'न्यू ऑस्ट्रियन टनेलिंग मेथड' (NATM) द्वारे केले जात आहे.
• NATM पद्धतीचा वापर करून शिलफाटा आणि ADIT पोर्टलच्या दिशेने सुमारे ४.६५ किमी बोगद्याचे उत्खनन पूर्ण झाले आहे.
• विक्रोळी (५६ मीटर खोलीवर) आणि सावली शाफ्ट (३९ मीटर खोलीवर) येथे 'बेस स्लॅब' टाकण्याचे काम पूर्ण झाले आहे.
• शाफ्टच्या ठिकाणी 'स्लज ट्रीटमेंट प्लांट्स' (गाळ प्रक्रिया प्रकल्प) उभारले जात असून, महापे येथील 'टनेल लाइनिंग कास्टिंग यार्ड'मध्ये बोगद्याचे विविध भाग (segments) तयार केले जात आहेत.
• वांद्रे-कुर्ला संकुलातील मुंबई बुलेट ट्रेनच्या भुयारी स्थानकावर उत्खननाचे ८३% काम पूर्ण झाले असून, १०० फूट खोलीवर 'बेस स्लॅब' टाकण्याचे काम सुरू झाले आहे.

---