प्रकाशन दिनांक: 24-04-2024

बुलेट ट्रेन प्रकल्पांतर्गत (मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन कॉरिडॉर) गुजरातमध्ये नाडियादजवळ, भारतीय रेल्वेच्या वडोदरा-अहमदाबाद मुख्य मार्गावर १०० मीटर लांबीचा पहिला पोलादी पूल उभारण्यात आला आहे.

जपानी तांत्रिक कौशल्याचा आधार घेत असतानाच, 'मेक-इन-इंडिया' (Make-in-India) संकल्पनेनुसार पायाभूत सुविधांच्या उभारणीसाठी भारत आपल्या स्वदेशी तांत्रिक आणि भौतिक क्षमतांचा अधिकाधिक वापर करत आहे. आणि, बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी उभारण्यात आलेला हा पोलादी पूल त्याचेच एक उत्तम उदाहरण आहे.

१४८६ मेट्रिक टन वजनाचा हा पोलादी पूल गुजरातच्या भुज जिल्ह्यातील एका कार्यशाळेत (workshop) तयार करण्यात आला होता. हे ठिकाण पूल उभारणीच्या जागेपासून सुमारे ३१० किलोमीटर अंतरावर आहे; तेथून हा पूल ट्रेलरच्या साहाय्याने प्रत्यक्ष जागेवर (site) नेण्यात आला आणि तिथे त्याची जोडणी करण्यात आली.

उभारणीच्या जागेवर, जमिनीपासून १५.५ मीटर उंचीवर उभारलेल्या तात्पुरत्या आधारस्तंभांवर (trestles) या पोलादी पुलाचे भाग एकत्र जोडून त्याची जोडणी करण्यात आली. त्यानंतर, ६३ मीटर लांबीचा आणि सुमारे ४३० मेट्रिक टन वजनाचा 'लाँचिंग नोज' (पुलाचा अग्रभाग) मुख्य पुलाच्या रचनेशी जोडण्यात आला. उच्च ताणशक्ती असलेल्या तारांचा (High Tension strands) वापर करून, प्रत्येकी १८० मेट्रिक टन क्षमता असलेल्या दोन स्वयंचलित जॅकच्या यंत्रणेद्वारे हा पोलादी पूल पुढे ओढण्यात आला. भारतीय रेल्वे मार्गांवरील वाहतूक आणि वीजपुरवठा पूर्णपणे थांबवून (traffic and power blocks), अत्यंत काटेकोर नियोजनासह आणि अचूकतेने हा पूल पुढे सरकवण्यात आला.

तांत्रिक तपशील:

• मुख्य पुलाची लांबी: १०० मीटर
• मुख्य पुलाचे वजन: १४८६ मेट्रिक टन
• 'लाँचिंग नोज'ची लांबी: ६३ मीटर
• 'लाँचिंग नोज'चे वजन: ४३० मेट्रिक टन

पोलादाच्या उत्पादित केलेल्या प्रत्येक तुकडीची (batch) उत्पादकाच्याच जागेवर 'अल्ट्रासोनिक टेस्टिंग' (UT) द्वारे तपासणी करण्यात आली. जपानी अभियंत्यांनी तयार केलेल्या आराखड्यांनुसार (design drawings), पोलादी पुलांच्या निर्मिती प्रक्रियेमध्ये कापणी, छिद्रे पाडणे (drilling), वेल्डिंग आणि रंगकाम यांसारख्या अत्यंत प्रगत आणि अचूक कामांचा समावेश असतो. या कामासाठी नियुक्त केलेले वेल्डर आणि पर्यवेक्षक हे आंतरराष्ट्रीय वेल्डिंग तज्ञांकडून प्रमाणित (certified) होते. तसेच, वेल्डिंग प्रक्रियेवर प्रत्येक कार्यशाळेत उपस्थित असलेल्या जपानी 'आंतरराष्ट्रीय वेल्डिंग तज्ञां'द्वारे (IWE) सतत देखरेख ठेवली जाते.

निर्मित रचनेची 'तपासणी-जोडणी' (Check Assembly) प्रक्रिया पार पडते आणि त्यानंतर या पोलादी रचनेवर अत्यंत अद्ययावत अशी ५-स्तरीय रंगलेपन प्रक्रिया केली जाते. पोलादी गर्डर्ससाठी (तुळयांसाठी) वापरण्यात आलेले हे रंगलेपन तंत्रज्ञान भारतात अशा प्रकारचे पहिलेच आहे. हे तंत्रज्ञान 'जपान रोड असोसिएशन'च्या "पोलादी रस्ते पुलांच्या गंज-संरक्षणाविषयीच्या मार्गदर्शिकेतील" (Handbook for Corrosion Protection of Steel Road Bridges) C-5 रंगलेपन प्रणालीशी सुसंगत आहे. पोलादी घटकांची जोडणी करण्यासाठी 'टॉर-शिअर प्रकारच्या उच्च-क्षमतेच्या बोल्ट्सचा' (Tor Shear Type High Strength Bolts - TTHSB) वापर केला जातो; भारतीय रेल्वेच्या कोणत्याही प्रकल्पात अशा बोल्ट्सचा वापर होण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. या कॉरिडॉरसाठी पूर्ण करण्यात आलेल्या एकूण २८ पोलादी पुलांपैकी हा दुसरा पूल आहे. या मालिकेतील पहिला पोलादी पूल गुजरातच्या सुरत शहरात, राष्ट्रीय महामार्ग ५३ वर उभारण्यात आला होता. या पोलादी पुलांच्या निर्मितीसाठी सुमारे ७०,००० मेट्रिक टन (MT) विनिर्दिष्ट दर्जाच्या पोलादाचा वापर करण्यात आला आहे. या पोलादी पुलांच्या गाळ्यांची (span) लांबी ६० मीटरच्या 'साध्या आधारावर टेकलेल्या' (simply supported) रचनेपासून ते १३० + १०० मीटरच्या 'सलग गाळ्यांच्या' (continuous span) रचनेपर्यंत विविध स्वरूपाची आहे. महामार्ग, द्रुतगती मार्ग आणि रेल्वे मार्ग ओलांडण्यासाठी पोलादी पूल हेच सर्वाधिक योग्य ठरतात. याउलट, ४० ते ४५ मीटरचे गाळे असलेले 'प्री-स्ट्रेस्ड काँक्रीट'चे पूल (ज्यामध्ये काँक्रीटला पूर्व-तणाव दिला जातो), हे नदीवरील पुलांसह इतर बहुतांश विभागांसाठी अधिक उपयुक्त मानले जातात. १०० ते १६० किमी प्रति तास वेगाने धावणाऱ्या 'हेवी-हॉल' (अवजड मालवाहतूक) आणि 'निम-द्रुतगती' (semi high-speed) रेल्वेगाड्यांसाठी पोलादी पुलांची निर्मिती करण्याचे विशेष नैपुण्य भारताकडे उपलब्ध आहे. आता, पोलादी गर्डर्सच्या निर्मितीमधील हेच नैपुण्य 'MAHSR कॉरिडॉर'वरही उपयोगात आणले जाईल; या कॉरिडॉरवरील रेल्वेगाड्यांचा परिचालन वेग तब्बल ३२० किमी प्रति तास इतका प्रचंड असणार आहे.